Friday, November 23, 2012

तुकाराम आणि शेक्सपिअर

        सर्व मोठी माणसे एक सारखाच विचार करीत असावेत. भाषा, काळ वेगळाले असले तरी मुळात विचार एकसारखे असणे शक्य आहे का? असा विचार शेक्सपिअर आणि तुकाराम यांचे साहित्य वाचून करायचा ठरवले, तर खूप सारखेपणा आढळतो. हा अभ्यास केला आहे, तुकोबाप्रेमी अरुण भालेराव यांनी!

        शेक्सपिअरचे आपल्या सर्वांच्या परिचयाचे एक वाक्य घेऊया, "नावात काय आहे?" मुळात हे वाक्य रोमियो-ज्युलीयेट मध्ये ज्युलीयेच्या तोंडी असे होते "नावात काय आहे? ज्याला आपण गुलाब म्हणतो ते दुसऱ्या कुठल्याही नावाने तेवढेच गोड आणि सुवासिक वाटते. हेच तुकोबा म्हणतात "तुका म्हणे राजहंस ढोरा नावे। काय तया घ्यावे अलंकाराचे।।" म्हणजे एखाद्या बैलाचे नाव राजहंस ठेवले तर या अलंकारिक नावाचा त्या बैलाला काय उपयोग? या  अर्थाचा अजून एक अभंग,

"सावित्रीची विटंबना, रांडपणा करीत असे।।
काय जाळावे ते नाव, अवघे वाव असे तें ।।
कुबेर नाव मोळी पाहे , कैसी वाहे फजिती।।"

नाव सावित्री पण विधवा झाल्यावर त्या नावाची फजिती, नाव कुबेर पण विकतो लाकडाच्या मोळ्या! अशी नावे काय कामाची? येथे दोघांनीही भिन्न दाखले दिले असले, तरी विचार एकच दिसतात.

            "चकाकणारे ते सगळे सोने नसते" हे शेक्सपिअरचे सुभाषित आपणास ठावूक आहे, याच थेट अर्थाचे तुकोबांचे एक वाचन आहे "तांबीयाचे नाणे न चाले खऱ्या मोले, जरी हिंडवले देशोदेशी " शेक्सपिअरच्या अनेक नाटकांमध्ये अधीर असणे या दोषामुळे शेक्स्पिअरच्या बऱ्याच पात्रांना अपयश अपयश येते असे दाखवण्यात येते, धीराचे महत्व सांगताना शेक्सपिअर विचारतो कि "असा कोणता घाव आहे कि जो थोडा थोडा भरून न येता एकदम भरून येतो?" अर्थात शेक्सपिअरच्या काळातली युद्ध परिस्थिती तुकारामांच्या काळात नसावी म्हणून धीराचे महत्व वेगळ्या दाखल्याने ते सांगतात "तुका म्हणे धीरा। विण कैसा तो हिरा ।।" येथे हिरा कसा तयार होतो हे जाणणे  आहे. फळाची वाट पाहताना धीर धरावाच लागतो, ते म्हणतात फळ कर्दळी शेवटी येत आहे,  असे शोधिता पोकळी माझी काये। धीर नाही ते वाउगे धीर झाले, फळ पुष्प न यत्न ते व्यर्थ गेले।। उतावीळपणा करून सर्व व्यर्थ जाणार.

              तुकोबांच्या आणि शेक्स्पिअरच्या साहित्यात जाणवणारे साम्य भरपूर आहे, लिहावे तेवढे थोडे आहे. विंदा करंदीकर यांना तर तुकाराम आणि शेक्सपिअर हे जीवाभावाचे मित्र वाटतात. ते एका कवितेत या दोघांची भेटही नाट्यमयतेने घडवतात,


तुकोबांच्या भेटी शेक्सपिअर आला,
तो जाहला सोहळा, दुकानात.
जाहली दोघांची, उराउरी भेट.
उरातले थेट, उरामध्ये.
तुका म्हणे
"विल्या, तुझे कर्म थोर"
"अवघाची संसार, उभा केला"
शेकस्पिअर म्हणे
"एक ते राहिले ,
तुवा जे पहिले, विटेवरी."
तुका म्हणे "ते त्वा बरे केले ;
त्याने तडे केले, संसाराला.
विठ्ठल अट्टल,
त्याची रीत न्यारी;
माझी पाटी कोरी, लिहूनिया.
शेक्सपिअर म्हणे,
"तुझ्या शब्दांमुळे
मातीत खेळले शब्दातीत."
तुका म्हणे
" ऐक, घंटा हि मंदिरी !
गड्या, वृथा शब्दपीठ."
प्रत्येकाची वाट वेगळाली;
वेगळिये वाटे, वेगळाले काटे,
काट्यासंगे पुन्हा तोच."
तुका म्हणे
" ऐक, घंटा हि मंदिरी !
काजगीण घरी, वाट पाहे."

Thursday, November 8, 2012

Why we celebrates Diwali?

             बळीराजास मारणारा वामन विष्णूचा अवतार कसा? असा प्रश्न प्रथम  महात्मा फुले यांना पडला होता.वैदिक धर्मात लिहिलेली कुठलीही पुराणकथा बळीराजा दुष्ट होता, तो कपटी होता, त्याच्या काळात प्रजा दुखी होती असे सांगत नाही. मग देवाला त्यास मारण्यास अवतार का घ्यावा लागला? कोणते संकट मानव जातीवर आले होते? म. फुलेंनी वामन, परुशुराम, नृसिंह, मत्स्य, कच्छ, वराह या अवतारांची तर्कसंगत चिकित्सा केली आहे. आम्हा सर्वांचा धर्म एक असता तर... बहुजन बळीराजाची पूजा करतात परंतु आर्य लोक मात्र बळीराजाला मारून वामनाची पूजा करतात, अशी विसंगती का? असा प्रश्न फुलेंना पडला आहे, अर्थात या लेखातून जातीयता वाढवण्याचा कोणताही उद्धेश नसून सत्य आणि दिवाळीबद्दल लिहिणे आहे.

        बळीराजाने सर्व भारतीय उपखंड जिंकला होता. सर्व वैदिक देवांचा पराभव केला होता. बळीराजाच्या सैनिकदलात जोतीबा नावाचा शूर अधिकारी होता. त्याचे  राहण्याचे ठिकाण कोल्हापूरच्या उत्तरेस रत्नागिरी जवळच्या एका पर्वतावर होते.  बळीराजाचा दक्षिणेकडील प्रांत खूप मोठा होता, त्याचे नऊ खंड पडतात. यावरून त्या प्रत्येक खंडाच्या अधिकाऱ्याचे नाव खंडोबा पडले, त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे हर एका खंडोबाच्या हाताखाली बहुत मल्ल असत, त्यास मलुखान म्हणत. त्यापैकी जेजुरीचा खंडोबा एक होता. तो आपल्या आसपासच्या क्षेत्रपतीच्या ताब्यातील मल्लांच्या खोडी मोडून त्यास ताळ्यावर आणत असे,  यास्तव त्यांचे नाव मल्लअरी असे पडले. तो धर्म न्यायाने लढण्यात अहंकार बाळगीत नसे, परिणामी त्याला मारतोंड असे नाव पडले. आज त्याचा अपभ्रंश मार्तंड होय. उत्तरेस काशि शेजार बळीराजाचा दहावा खंड होता. बळीराजाचे उत्तरेतील साम्राज्य काळभैरव नावाचा अधिकारी सांभाळत असत . तो गायनातही मोठा शौकीन होता.  गायनात भैरवी नावाचा रागही आहे. हा अधिकारी काशी क्षेत्राचा कोतवाल होता.बळीराजाने महाराष्ट्रात महासुभा आणि नऊ खंडाचा न्यायी असे दोन अधिकारी वसूल व न्याय करण्याचे कामांत ठेवले होते. आज महासुभाचा अपभ्रंश म्हसोबा झाला. महाराष्ट्रातील लोक्कांना ,मराठा म्हणले जात असे.  आजही यांच्यातील लोकांमध्ये एकही कुळ असे सापडणार नाही, कि या सर्व महापुरुषांना नैवद्य दाखवल्या शिवाय अन्नाचा कण ग्रहण केला जाईल, शेतात विळा घातला जाईल. 


         खंडोबाची, जोतिबाची, बहिरोबाची बहुजन लोकांना सुखी ठेवण्याची शर्थ लागत असे. आज संस्कारात तळ उचलणे हि म्हण आहे , पूर्वी या महापुरुषांची नावे घेवून तळी उचलली जात असे. जसे कि 'हर हर महादेव' याप्रमाणे जोतिबाच्या नावनं चांगभलं, सदानंदाचा उदय उदय.. येळकोट येळकोट जय मल्हार हे आजही चालू आहे.  सर्व  बहुजन समाज सुखात होता. बळीराजाचा  राज्यकारभार सुरळीत चालू होता. वामन आपल्या फौजेसहित बळीराजाच्या राजधानीत एकदम शिरून रयतेस पिडा देत राजधानीत घुसला. बळीराजाने देशातील सर्व फौज एकत्र करायची सोडून मोजक्या खाजगी फौजेसहित लढण्यास सुरुवात केली. बळी भाद्र्पत वद्य प्रतिपदेपासून बळीराजा वामानाशी लढण्यात इतका गुंतला कि त्याचे त्याला देहभान समजेना. बळीराजाची विंध्यावली राणी विनाअन्नपाणी आठ दिवस बळीराजाच्या प्रतीक्षेत राहिली. ती महावीराची प्रार्थना करत बसली होती. बळीराजा मृत पावल्याची बातमी कळताच तिने देहत्याग केला आणि तेव्हापासून बहुजानामध्ये सती जाण्याची वहिवाट पडली. तिकडे बाणासुर वामानाशी मोठ्या निखारीने लढला  अश्विन शुद्ध नवमीच्या रात्री वामन उरलेले सैन्य घेवून  पळाला. मस्करीने वामनाच्या पत्नीने बळीराजाचा कणकीचा पुतळा केला होता. आणि तिने वामनास सांगितले, बळी तुमच्याशी लढण्यास अजून आला आहे, तेव्हा त्याने कानिकीच्या बळीस लाथ मारली. बळीराजाच्या क्षेत्रातून पलायन करताना वामनाने खूप सोने लुटले होते.   त्याचा अपभ्रंश 'शिलांगनाचे सोने लुटणे' होय. पुढे बाणासुराने दुसऱ्या बळीच्या हाती सत्ता दिली, घरोघरी गेले, स्त्रियांकडून ओवाळून त्यांचा आशीर्वाद घेतला आणि त्या म्हणाल्या 'इडा पिडा टळो, बळीच राज्य येवो' तथापि बळीच्या राज्यातील क्षेत्रीय घरातील स्त्रियानी दर वर्षी अश्विन शुद्ध दशमीस संध्याकाळी आपल्या भावास, पुत्रास ओवाळून  बळीच राज्य येवो हि इच्छा जिवंत ठेवली, आणि पुढे बलिप्रतिपदा या दिवशी बळीराजाची पूजा केली जाऊ लागली व त्यामुळे आज उत्साहात दिवाळी साजरी केली जाते...

संदर्भ - बळीवंश 
(डॉ. आ. ह. साळुंखे )
गुलामगिरी (संपादित )
(म. जोतीबा फुले )

Wednesday, November 7, 2012

अंधश्रद्धा


                     'जय सत्य साईबाबा' हा मेसेज २१ जणांना पाठवा, तुम्हाला साईबाबाचा साक्षात्कार होईल आणि एक खुशखबर तुम्हाला ऐकायला मिळेल,  नाही तर तुम्हाला संकटाने ग्रासले जाईल, असे अनेक मेसेज मला येत होते आणि येतही आहेत. मी शाळेत असताना दोन वेळा अशी निनावी पत्रेही आली होती, ११ पत्रे नाही पाठविल्यास ११ दिवसात कुटुंबातील कोणीतरी मृत्यु होणार होते. मला शनीची साडेसाती लागणार होती .  परंतु मी याकडे दुर्लक्ष केले, तुम्हालाही असे मेसेज, पत्रे आली तर आश्चर्य वाटून घेवू नका. सोशल नेट्वर्किंग साईट्स, मिडिया याद्वारे अशी अंधश्रद्धा पसरवविण्याचे काम काही तथाकथित धार्मिक शक्तींकडून नियोजनपूर्वक  होत आहे. पोलिसांनी वेळोवेळी ताकीद देवूनदेखील मानसिक भान हरपणारे लोक अशा अंधाश्रेद्धेला बळी पडतात. धार्मिक षडयंत्रात गुंतत जातात.
 
                   पूर्वी आपत्य होत नसेल, तर वैद्य सोडून स्वामी बाबाकडे स्त्रीला धार्मिक उपचारासाठी पाठवले जात असे, तो बाबा त्या स्त्रीशी.... परिणामी जोडप्याला आपत्यही मिळे आणि बाबाची वासनाही पूर्ण होई. स्त्री लाजेखातर आणि बाबाच्या भावनिक दबावाखातर कुणाशी काही बोलत नसे. मेंदू गहाण ठेवणारा अशिक्षित समाज मात्र याला चमत्कार समजत असे. आजसुद्धा चित्र काही वेगळे नाही. हिरा, माणिक, पाचू, मोती, शनी सुरक्षा कवच घेवून संकट दूर होणार असतील, तर भारतदेश मागेच महासत्ता झाला असता, असा सोपा प्रश्न आम्हाला कधी पडला नाही. धार्मिक शक्तींचे हे षडयंत्र समजून घ्यायला कोणीच तयार नाही. धार्मिक समजुतींना बळकट करणे, त्यातून अंधश्रद्धाचे जाळे विणणे आणि धर्माची बाजारपेठ चालू ठेवणे असा हेतू यामागे असतो. अडाणीच नव्हे, तर सुशिक्षित लोक यात पद्धतशीर अडकले जातात. आज अनेक टी. व्ही. वाहिन्यावर आपल्याला अंधश्रद्धा पसरवणाऱ्या जाहिराती दिसतात.

          जसजसे विज्ञान आणि दूरसंचार क्षेत्रात प्रगती झाली, तशी अफवा आणि अंधश्रधेच्या बाजाराला आणखी तेजी आली. खाजगी टी. व्ही. वाहिन्यांवर शनीच्या सुरक्षा महाकवचाचे चांगलेच वादळ वाहत आहे, त्याच्या किमती गगनाला भिडणाऱ्या आहेत, या जाहिराती अजून बंद नाहीत, याचा अर्थ कवच भलतेच खपले जात आहे. अर्थात शनीच्या नावे आजवर भोंदू लोकांचे दुकान खूप चालले आहे. शनी शिंगणापूर गावची राखण खुद्द शनी देव करत आहे, तिथे एकाही घराला दरवाजा नाही, परंतु दक्षणा पेटीला मात्र भलेमोठे कुलूप आहे, हे वास्तव नाही का?

           क्युरीओसीटी मंगळावर पोहचले, इथे मात्र मंगळ काही लोकांच्या जन्म कुंडलीतून निघायचे नाव घेत नाही. त्यासाठी इथ यज्ञाची आणि विधीची गरज पडते. विघ्नहर्त्या म्हणवणाऱ्या गणपतीचा इथे लिलाव होतो, गणपती चक्क दुध पितो. धर्मं आणि भक्तीचा व्यापार फळफळत रहावा म्हणून भक्तीचे काही ठेकेदार असल्या अफवा पसरवत आहेत.  पैशासाठी मेंदू गहाण ठेवणारी मिडिया याचा प्रसार करते आहे. ते मूर्ख आहेत आणि आम्ही महामूर्ख आहोत अशी स्तिथी इथल्या लोकजणांची दिसते. संस्कृतीचे उदात्तीकरण केले जाते, आणि  विकृती मात्र हाणून पडावी लागते,  हे समजूनही आजसुद्धा आम्ही नासमज का आहोत? तुम्ही ज्याला श्रद्धा समजता त्या वैश्विक दृष्टीने अंधश्रद्धा तर नाहीत ना?
           

Thursday, November 1, 2012

तुका आभाळाएवढा!

          महाराष्ट्राचे संस्कृती पुरुष संत तुकाराम यांचे काव्य म्हणजे मराठी मनासाठी एक चिरंतन अविष्कार आहे. अवघे सतरावे शतक नव्हे, तर  आजपर्यंत या काव्यांनी धार्मिक आणि सांस्कृतिक दहशतीला हादरा दिलेला आहे. तुकारामांची कविता एका अवरुध्द भावजीवनाची वास्तवपूर्ण अभिव्यक्ती आहे. संत या नात्याने तुकाराम कदाचित मी जरा कमी पाहिले, अर्थात ते थोर महापुरुष होतेच मुळी! पण कवी या नात्याने तुकारामांचे आपल्याला विस्मरण पडणे दुरापास्त आहे. ते आधी कवी होते मग संत! खरे तर ऐसा बंडखोर होणे नाही, कारण तुकारामांच्या काव्यातील वास्तवतेचा स्पर्श इतका प्रभावी आहे की, त्यामुळे धार्मिक आणि आध्यात्मिक कल्पनांची गडद् नी गूढ आवरणे क्ष किरणांप्रमाणे आरपार छेदून त्यातील विशुध्द मानवता आजही आपल्या नजरे समोर मनोरम स्वरूपात तरंगू लागते. पेशाने वाणी आणि शेतकरी असणाऱ्या या महात्म्याला जगताना अनेक संकटांना तोंड द्यावे लागले. शेती, दुष्काळ, धर्मिक दहशत व घरातून विरोध असो परंतु तुकोबांनी भक्तीचा छंद आणि काव्य रचना सोडली नाही. वेळप्रसंगी तुकारामांनी हाती नांगर धरला, परंतु शेतातील पिकांवर बसणाऱ्या पाखरांना कधी हुसकवले नाही.

        साडे तीनशे-चारशे वर्ष उलटली, तरी आजही त्यांच्या कविता आपल्याला भिडतात, आवडतात, समकालीन वाटतात. त्यांचे काव्य रूढ झालेली मानवी जीवनशैली सूक्ष्मपणे टिपते. या महामानवाने समाजवादात आणि कवितेच्या ताजव्यात स्वतःस झोकून दिले. आणि एक प्रतिभावंत कवी म्हणून ख्याती निर्माण केली. सामुहिक मनाची अचूक संवेदना पकडणाऱ्या काव्याला नैतिक परिणाम असल्यामुळे त्याची प्रतिमा अधिकाधिक वृद्धिंगत होताना दिसते. हेच त्यांच्या प्रतिभेच बलस्थान आहे. मुळात कवित्व करणे हि तुकोबांची सहज प्रवृत्ती दिसते. अलंकारीतेचा आश्रय न घेता अगदी रोखठोकपणे तत्कालीन बोलीतल्या अगदी सहज, सुंदर भावपूर्ण शब्दांमध्ये अभिव्यक्ती असल्यामुळे काव्याचा आशय सुलभ आढळतो आणि आपल्याकडून  त्याचे सहज अध्ययन होताना दिसते.  तुकोबांचे अभंग जितके सोपे, सरळ त्यात भावाची आर्द्रता जास्त दिसून येते. जसे पुढील ओळी आपल्याला सहज सांगून जातात
                   
अंतरीचे धावे  स्वभावे बाहिरी, धरती हि परी आवारे ना
 
रचनेत कवीचे मन ओढ घेताना दिसते. कवीचा प्रवास अत्मशोधनासाठी असतो अन त्या अनुषंगाने जीवनशोधाचा. त्याचबरोबर कवीच्या संवेदनशिलतेचाही असतो. आज पहिले तर
विश्वाला घर मानणारे आता उरले नाहीत, असतीलही पण धार्मिक, सांस्कृतिक दहशत थांबवणारे नाहीत. तुकोबांचे समाजाशी, कुटुंबाशी बंद जितके घट्ट झाले, एकबीज झाले, तितकेच प्रभावीशाली काव्य त्यांना स्फुरले. खालील ओळीतून त्यांची महान भक्ती काव्यातून दिसून येते.
                                                
करीतो कवित्व म्हणाल हे कोणी । नव्हे माझी वाणी पदरींची ॥
काय मी पामर जाणे अर्थभेद । वदवी गोविंद तेंचि वदे ॥ 
निमित्त मापासी बैसविलों आहे । मी तो कांहीं नव्हे स्वामी सत्ता ॥ 
तुका म्हणे आहे पाइक चि खरा । वागवितो मुद्रा नामाची हें ॥
माझीये युक्तीचा नव्हे हा प्रकार । मज विश्वभंर बोलवितो ॥


         कला आणि समकालीन संस्कृतीचा एक प्रतीभात्मक संबंध असतो,
तुकोबांची गाथा  एका कवीमनाने कवितेच्या माध्यमातून रचलेल्या व्यापक समग्र सांस्कृतिक जीवनाचे रेखाचित्र आहे. त्यात तात्कालीन समाजाचे प्रतिबिंब आहे. जसे कि निसर्ग, भक्ती, चालीरिती, ग्रामीण विश्व, धार्मिक क्लेश यावर प्रहार , सांस्कृतिक वा सामाजिक ढोंग जातीभेदातून होणाऱ्या शोषणाला विरोध या सर्व गोष्टींचे पडसाद कवितेत उमटले आहेत. तुकोबांच्या भोवताली असलेल्या वास्तवातून, जगण्यातून, चिंतनातून त्यांना पडलेले प्रश्न, गवसलेली वा न गवसलेली उत्तरे त्यांच्या विवेकबुद्धीनी मांडलेली आपल्याला दिसतात. धार्मिक दहशतीला हादरा देताना तुकोबा लिहितात,

मूर्ख भट म्हणे  त्याज्य दिन आज ,
दक्षिणेची लाज बाळ्गेना
कामचुकाराना धार्जिणे पंचांग,
सडलेले अंग संस्कृतीचे
मुहूर्ताचे वेड मूर्खांना शोभते ,
आयुष्य नासते पंचांगाने
चांगल्या कामाला लागावे कधीही ,
गोड फळ येई कष्ट घेता

       एका मुल्याधीनिष्ट जीवन जगणाऱ्या कवीचे हे आत्मकथन आहे. त्यात आंतरिक विकासक्रमाचा आलेख आहे. आत्मिक आणि सामजिक संघर्षाचे अनुभव यात प्रत्यक्षपणे यात उतरले आहेत. तुकोबांची गाथा  अनुभवाधिष्ठिता, संवेदनशीलता,  चिंतनात्मक आत्मकथेचे चित्र आहे. स्वतःच्या काव्यात ते लिहितात

आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने। शब्दाचीच शस्त्रे यत्न करू
शब्दचि आमुच्या जीवाचे जीवन। शब्दे वाटू धन जनलोका
तुका म्हणे पाहा शब्दचि हा देव। शब्देचि गौरव पूजा करू


       आपणच काय ? खुद्द शिवाजीराजे तुकोबांचे अभंग ऐकायला आतुर असायचे. तुकोबांकडून शिवबाला स्वराज्याची प्रेरणा, आत्मविश्वास अशा गोष्टीची देन झाली. जेव्हा अन्यायविरुद्ध ललकार उठते, जिथ संवेदना मर्यादा ओलांडून समाजाकडे धाव घेतात, संघर्षमय जगणं अन समजवाद डोहासारखा ओसंडून वाहायला लागतो,  जेव्हा छातीचीच ढाल होते अन लेखणीची तलवार होते, सागराएवढी शाई अन आकाशा एवढा कागदही कमी पडू लागतो, तेव्हाच  असे बंडखोर जन्म घेतात.