Thursday, December 13, 2012

केवळ संघर्ष करायचाय!

                 
        संथ पाण्यात सहजच मारलेला एक दगड आणि त्यामुळे पाण्यावर उठलेले असंख्य तरंग. आपल्या जीवनातही असंच असतं, येणारे एखादे दु:ख किंवा संकट हे एकटे न येता सोबत अनेक दु:खे, संकट घेऊन येतात, ज्यामुळे कित्येकदा आयुष्य ढवळुन निघते. अर्थात हे त्या पाण्यावरच्या तरंगासारखेच कायम न रहाता काही वेळानंतर निवांत होतात. आयुष्य किती क्षणभंगुर आहे. सुख-दुखांचा चढ-उतार कुणाला मुकला आहे? असो... बस्स.. दोन क्षण जगायचे असते..., अन हसऱ्या दुनियेला हसवून जायचे असते. आयुष्याची रीत जरा न्यारीच असते ना, गड्या? चालत राहणं एकमात्र पर्याय आहे इथं! लढायचं असतं, हरलो तरी पुन्हा लढायचं असतं, न्यायासाठी धडपडायचं असतं! प्रयत्नाच्या परिघात यशाचे नंदनवन करता येतं इथं. जगात दुसऱ्याला हसणं जितक सोपं असतं, तितकंच अवघड दुसऱ्यासाठी रडणं असतं!

             प्रत्येकाच्या आयुष्याच्या वाटेवर नेहमीच चढ उतार येतात, कधी चढ चढताना दमछाक होते, तर कधी उतारला गाडी जोरादार धावते! मीही कधी भिंत चढणाऱ्या मुंगीसारखं ध्येयाच्या मार्गावरून पडतोय, असाच अट्टाहास ध्येय गाठण्याच्या प्रयत्नात करतोय! एकांत राती पापण्यांवर सुखमय स्वप्नांना पाहतोय! काही ध्येयवादी स्वप्न अशी कि ज्यामुळे झोपही टाळतोय! घरट्यातून भरारी घेणाऱ्या पाखराला पाहत, छातीत आणखी प्रेरणा भरतोय! या स्वार्थाच्या विश्वात मी समाधानासाठी धडपडतोय! कधी वास्तवात जगतोय तर कधी जाणूनही भासांच्या मागे धावतोय! दिवसाचा सूर्योदय अपेक्षांनी तर सूर्यास्त अनुभवाने पार पाडतोय! माझ्या बेसूर आवाजातच मी माझे जीवनगाणे गातोय! मनाचं दार वाजवणाऱ्या दु:खांना तिथच थांबवत आसवांना मी पापण्यातच आवरतोय! फुलांच्या वाटेकडे जाणाऱ्या.., काट्याच्या वाटेवरून, अलगद पाऊल टाकताना स्वतःला सावरतोय! आयुष्याच्या या खुळ्या खटाटोपालाच मी 'जगणं' म्हणतोय...

            या जगण्यात, मला दु:खांशी झुंज द्यायचीय. 'यश' कशाला म्हणतात, त्याला अलवार स्पर्श करायचायं, त्याला कवेत घेवून जगाला ओरडून सांगायचंय.! स्वप्नांना उराशी धरून चालायचंय! जीवनात आलेल्या संकटांशी मला केवळ संघर्ष करायचाय!!!




Friday, November 23, 2012

तुकाराम आणि शेक्सपिअर

        सर्व मोठी माणसे एक सारखाच विचार करीत असावेत. भाषा, काळ वेगळाले असले तरी मुळात विचार एकसारखे असणे शक्य आहे का? असा विचार शेक्सपिअर आणि तुकाराम यांचे साहित्य वाचून करायचा ठरवले, तर खूप सारखेपणा आढळतो. हा अभ्यास केला आहे, तुकोबाप्रेमी अरुण भालेराव यांनी!

        शेक्सपिअरचे आपल्या सर्वांच्या परिचयाचे एक वाक्य घेऊया, "नावात काय आहे?" मुळात हे वाक्य रोमियो-ज्युलीयेट मध्ये ज्युलीयेच्या तोंडी असे होते "नावात काय आहे? ज्याला आपण गुलाब म्हणतो ते दुसऱ्या कुठल्याही नावाने तेवढेच गोड आणि सुवासिक वाटते. हेच तुकोबा म्हणतात "तुका म्हणे राजहंस ढोरा नावे। काय तया घ्यावे अलंकाराचे।।" म्हणजे एखाद्या बैलाचे नाव राजहंस ठेवले तर या अलंकारिक नावाचा त्या बैलाला काय उपयोग? या  अर्थाचा अजून एक अभंग,

"सावित्रीची विटंबना, रांडपणा करीत असे।।
काय जाळावे ते नाव, अवघे वाव असे तें ।।
कुबेर नाव मोळी पाहे , कैसी वाहे फजिती।।"

नाव सावित्री पण विधवा झाल्यावर त्या नावाची फजिती, नाव कुबेर पण विकतो लाकडाच्या मोळ्या! अशी नावे काय कामाची? येथे दोघांनीही भिन्न दाखले दिले असले, तरी विचार एकच दिसतात.

            "चकाकणारे ते सगळे सोने नसते" हे शेक्सपिअरचे सुभाषित आपणास ठावूक आहे, याच थेट अर्थाचे तुकोबांचे एक वाचन आहे "तांबीयाचे नाणे न चाले खऱ्या मोले, जरी हिंडवले देशोदेशी " शेक्सपिअरच्या अनेक नाटकांमध्ये अधीर असणे या दोषामुळे शेक्स्पिअरच्या बऱ्याच पात्रांना अपयश अपयश येते असे दाखवण्यात येते, धीराचे महत्व सांगताना शेक्सपिअर विचारतो कि "असा कोणता घाव आहे कि जो थोडा थोडा भरून न येता एकदम भरून येतो?" अर्थात शेक्सपिअरच्या काळातली युद्ध परिस्थिती तुकारामांच्या काळात नसावी म्हणून धीराचे महत्व वेगळ्या दाखल्याने ते सांगतात "तुका म्हणे धीरा। विण कैसा तो हिरा ।।" येथे हिरा कसा तयार होतो हे जाणणे  आहे. फळाची वाट पाहताना धीर धरावाच लागतो, ते म्हणतात फळ कर्दळी शेवटी येत आहे,  असे शोधिता पोकळी माझी काये। धीर नाही ते वाउगे धीर झाले, फळ पुष्प न यत्न ते व्यर्थ गेले।। उतावीळपणा करून सर्व व्यर्थ जाणार.

              तुकोबांच्या आणि शेक्स्पिअरच्या साहित्यात जाणवणारे साम्य भरपूर आहे, लिहावे तेवढे थोडे आहे. विंदा करंदीकर यांना तर तुकाराम आणि शेक्सपिअर हे जीवाभावाचे मित्र वाटतात. ते एका कवितेत या दोघांची भेटही नाट्यमयतेने घडवतात,


तुकोबांच्या भेटी शेक्सपिअर आला,
तो जाहला सोहळा, दुकानात.
जाहली दोघांची, उराउरी भेट.
उरातले थेट, उरामध्ये.
तुका म्हणे
"विल्या, तुझे कर्म थोर"
"अवघाची संसार, उभा केला"
शेकस्पिअर म्हणे
"एक ते राहिले ,
तुवा जे पहिले, विटेवरी."
तुका म्हणे "ते त्वा बरे केले ;
त्याने तडे केले, संसाराला.
विठ्ठल अट्टल,
त्याची रीत न्यारी;
माझी पाटी कोरी, लिहूनिया.
शेक्सपिअर म्हणे,
"तुझ्या शब्दांमुळे
मातीत खेळले शब्दातीत."
तुका म्हणे
" ऐक, घंटा हि मंदिरी !
गड्या, वृथा शब्दपीठ."
प्रत्येकाची वाट वेगळाली;
वेगळिये वाटे, वेगळाले काटे,
काट्यासंगे पुन्हा तोच."
तुका म्हणे
" ऐक, घंटा हि मंदिरी !
काजगीण घरी, वाट पाहे."

Thursday, November 8, 2012

Why we celebrates Diwali?

             बळीराजास मारणारा वामन विष्णूचा अवतार कसा? असा प्रश्न प्रथम  महात्मा फुले यांना पडला होता.वैदिक धर्मात लिहिलेली कुठलीही पुराणकथा बळीराजा दुष्ट होता, तो कपटी होता, त्याच्या काळात प्रजा दुखी होती असे सांगत नाही. मग देवाला त्यास मारण्यास अवतार का घ्यावा लागला? कोणते संकट मानव जातीवर आले होते? म. फुलेंनी वामन, परुशुराम, नृसिंह, मत्स्य, कच्छ, वराह या अवतारांची तर्कसंगत चिकित्सा केली आहे. आम्हा सर्वांचा धर्म एक असता तर... बहुजन बळीराजाची पूजा करतात परंतु आर्य लोक मात्र बळीराजाला मारून वामनाची पूजा करतात, अशी विसंगती का? असा प्रश्न फुलेंना पडला आहे, अर्थात या लेखातून जातीयता वाढवण्याचा कोणताही उद्धेश नसून सत्य आणि दिवाळीबद्दल लिहिणे आहे.

        बळीराजाने सर्व भारतीय उपखंड जिंकला होता. सर्व वैदिक देवांचा पराभव केला होता. बळीराजाच्या सैनिकदलात जोतीबा नावाचा शूर अधिकारी होता. त्याचे  राहण्याचे ठिकाण कोल्हापूरच्या उत्तरेस रत्नागिरी जवळच्या एका पर्वतावर होते.  बळीराजाचा दक्षिणेकडील प्रांत खूप मोठा होता, त्याचे नऊ खंड पडतात. यावरून त्या प्रत्येक खंडाच्या अधिकाऱ्याचे नाव खंडोबा पडले, त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे हर एका खंडोबाच्या हाताखाली बहुत मल्ल असत, त्यास मलुखान म्हणत. त्यापैकी जेजुरीचा खंडोबा एक होता. तो आपल्या आसपासच्या क्षेत्रपतीच्या ताब्यातील मल्लांच्या खोडी मोडून त्यास ताळ्यावर आणत असे,  यास्तव त्यांचे नाव मल्लअरी असे पडले. तो धर्म न्यायाने लढण्यात अहंकार बाळगीत नसे, परिणामी त्याला मारतोंड असे नाव पडले. आज त्याचा अपभ्रंश मार्तंड होय. उत्तरेस काशि शेजार बळीराजाचा दहावा खंड होता. बळीराजाचे उत्तरेतील साम्राज्य काळभैरव नावाचा अधिकारी सांभाळत असत . तो गायनातही मोठा शौकीन होता.  गायनात भैरवी नावाचा रागही आहे. हा अधिकारी काशी क्षेत्राचा कोतवाल होता.बळीराजाने महाराष्ट्रात महासुभा आणि नऊ खंडाचा न्यायी असे दोन अधिकारी वसूल व न्याय करण्याचे कामांत ठेवले होते. आज महासुभाचा अपभ्रंश म्हसोबा झाला. महाराष्ट्रातील लोक्कांना ,मराठा म्हणले जात असे.  आजही यांच्यातील लोकांमध्ये एकही कुळ असे सापडणार नाही, कि या सर्व महापुरुषांना नैवद्य दाखवल्या शिवाय अन्नाचा कण ग्रहण केला जाईल, शेतात विळा घातला जाईल. 


         खंडोबाची, जोतिबाची, बहिरोबाची बहुजन लोकांना सुखी ठेवण्याची शर्थ लागत असे. आज संस्कारात तळ उचलणे हि म्हण आहे , पूर्वी या महापुरुषांची नावे घेवून तळी उचलली जात असे. जसे कि 'हर हर महादेव' याप्रमाणे जोतिबाच्या नावनं चांगभलं, सदानंदाचा उदय उदय.. येळकोट येळकोट जय मल्हार हे आजही चालू आहे.  सर्व  बहुजन समाज सुखात होता. बळीराजाचा  राज्यकारभार सुरळीत चालू होता. वामन आपल्या फौजेसहित बळीराजाच्या राजधानीत एकदम शिरून रयतेस पिडा देत राजधानीत घुसला. बळीराजाने देशातील सर्व फौज एकत्र करायची सोडून मोजक्या खाजगी फौजेसहित लढण्यास सुरुवात केली. बळी भाद्र्पत वद्य प्रतिपदेपासून बळीराजा वामानाशी लढण्यात इतका गुंतला कि त्याचे त्याला देहभान समजेना. बळीराजाची विंध्यावली राणी विनाअन्नपाणी आठ दिवस बळीराजाच्या प्रतीक्षेत राहिली. ती महावीराची प्रार्थना करत बसली होती. बळीराजा मृत पावल्याची बातमी कळताच तिने देहत्याग केला आणि तेव्हापासून बहुजानामध्ये सती जाण्याची वहिवाट पडली. तिकडे बाणासुर वामानाशी मोठ्या निखारीने लढला  अश्विन शुद्ध नवमीच्या रात्री वामन उरलेले सैन्य घेवून  पळाला. मस्करीने वामनाच्या पत्नीने बळीराजाचा कणकीचा पुतळा केला होता. आणि तिने वामनास सांगितले, बळी तुमच्याशी लढण्यास अजून आला आहे, तेव्हा त्याने कानिकीच्या बळीस लाथ मारली. बळीराजाच्या क्षेत्रातून पलायन करताना वामनाने खूप सोने लुटले होते.   त्याचा अपभ्रंश 'शिलांगनाचे सोने लुटणे' होय. पुढे बाणासुराने दुसऱ्या बळीच्या हाती सत्ता दिली, घरोघरी गेले, स्त्रियांकडून ओवाळून त्यांचा आशीर्वाद घेतला आणि त्या म्हणाल्या 'इडा पिडा टळो, बळीच राज्य येवो' तथापि बळीच्या राज्यातील क्षेत्रीय घरातील स्त्रियानी दर वर्षी अश्विन शुद्ध दशमीस संध्याकाळी आपल्या भावास, पुत्रास ओवाळून  बळीच राज्य येवो हि इच्छा जिवंत ठेवली, आणि पुढे बलिप्रतिपदा या दिवशी बळीराजाची पूजा केली जाऊ लागली व त्यामुळे आज उत्साहात दिवाळी साजरी केली जाते...

संदर्भ - बळीवंश 
(डॉ. आ. ह. साळुंखे )
गुलामगिरी (संपादित )
(म. जोतीबा फुले )

Wednesday, November 7, 2012

अंधश्रद्धा


                     'जय सत्य साईबाबा' हा मेसेज २१ जणांना पाठवा, तुम्हाला साईबाबाचा साक्षात्कार होईल आणि एक खुशखबर तुम्हाला ऐकायला मिळेल,  नाही तर तुम्हाला संकटाने ग्रासले जाईल, असे अनेक मेसेज मला येत होते आणि येतही आहेत. मी शाळेत असताना दोन वेळा अशी निनावी पत्रेही आली होती, ११ पत्रे नाही पाठविल्यास ११ दिवसात कुटुंबातील कोणीतरी मृत्यु होणार होते. मला शनीची साडेसाती लागणार होती .  परंतु मी याकडे दुर्लक्ष केले, तुम्हालाही असे मेसेज, पत्रे आली तर आश्चर्य वाटून घेवू नका. सोशल नेट्वर्किंग साईट्स, मिडिया याद्वारे अशी अंधश्रद्धा पसरवविण्याचे काम काही तथाकथित धार्मिक शक्तींकडून नियोजनपूर्वक  होत आहे. पोलिसांनी वेळोवेळी ताकीद देवूनदेखील मानसिक भान हरपणारे लोक अशा अंधाश्रेद्धेला बळी पडतात. धार्मिक षडयंत्रात गुंतत जातात.
 
                   पूर्वी आपत्य होत नसेल, तर वैद्य सोडून स्वामी बाबाकडे स्त्रीला धार्मिक उपचारासाठी पाठवले जात असे, तो बाबा त्या स्त्रीशी.... परिणामी जोडप्याला आपत्यही मिळे आणि बाबाची वासनाही पूर्ण होई. स्त्री लाजेखातर आणि बाबाच्या भावनिक दबावाखातर कुणाशी काही बोलत नसे. मेंदू गहाण ठेवणारा अशिक्षित समाज मात्र याला चमत्कार समजत असे. आजसुद्धा चित्र काही वेगळे नाही. हिरा, माणिक, पाचू, मोती, शनी सुरक्षा कवच घेवून संकट दूर होणार असतील, तर भारतदेश मागेच महासत्ता झाला असता, असा सोपा प्रश्न आम्हाला कधी पडला नाही. धार्मिक शक्तींचे हे षडयंत्र समजून घ्यायला कोणीच तयार नाही. धार्मिक समजुतींना बळकट करणे, त्यातून अंधश्रद्धाचे जाळे विणणे आणि धर्माची बाजारपेठ चालू ठेवणे असा हेतू यामागे असतो. अडाणीच नव्हे, तर सुशिक्षित लोक यात पद्धतशीर अडकले जातात. आज अनेक टी. व्ही. वाहिन्यावर आपल्याला अंधश्रद्धा पसरवणाऱ्या जाहिराती दिसतात.

          जसजसे विज्ञान आणि दूरसंचार क्षेत्रात प्रगती झाली, तशी अफवा आणि अंधश्रधेच्या बाजाराला आणखी तेजी आली. खाजगी टी. व्ही. वाहिन्यांवर शनीच्या सुरक्षा महाकवचाचे चांगलेच वादळ वाहत आहे, त्याच्या किमती गगनाला भिडणाऱ्या आहेत, या जाहिराती अजून बंद नाहीत, याचा अर्थ कवच भलतेच खपले जात आहे. अर्थात शनीच्या नावे आजवर भोंदू लोकांचे दुकान खूप चालले आहे. शनी शिंगणापूर गावची राखण खुद्द शनी देव करत आहे, तिथे एकाही घराला दरवाजा नाही, परंतु दक्षणा पेटीला मात्र भलेमोठे कुलूप आहे, हे वास्तव नाही का?

           क्युरीओसीटी मंगळावर पोहचले, इथे मात्र मंगळ काही लोकांच्या जन्म कुंडलीतून निघायचे नाव घेत नाही. त्यासाठी इथ यज्ञाची आणि विधीची गरज पडते. विघ्नहर्त्या म्हणवणाऱ्या गणपतीचा इथे लिलाव होतो, गणपती चक्क दुध पितो. धर्मं आणि भक्तीचा व्यापार फळफळत रहावा म्हणून भक्तीचे काही ठेकेदार असल्या अफवा पसरवत आहेत.  पैशासाठी मेंदू गहाण ठेवणारी मिडिया याचा प्रसार करते आहे. ते मूर्ख आहेत आणि आम्ही महामूर्ख आहोत अशी स्तिथी इथल्या लोकजणांची दिसते. संस्कृतीचे उदात्तीकरण केले जाते, आणि  विकृती मात्र हाणून पडावी लागते,  हे समजूनही आजसुद्धा आम्ही नासमज का आहोत? तुम्ही ज्याला श्रद्धा समजता त्या वैश्विक दृष्टीने अंधश्रद्धा तर नाहीत ना?
           

Thursday, November 1, 2012

तुका आभाळाएवढा!

          महाराष्ट्राचे संस्कृती पुरुष संत तुकाराम यांचे काव्य म्हणजे मराठी मनासाठी एक चिरंतन अविष्कार आहे. अवघे सतरावे शतक नव्हे, तर  आजपर्यंत या काव्यांनी धार्मिक आणि सांस्कृतिक दहशतीला हादरा दिलेला आहे. तुकारामांची कविता एका अवरुध्द भावजीवनाची वास्तवपूर्ण अभिव्यक्ती आहे. संत या नात्याने तुकाराम कदाचित मी जरा कमी पाहिले, अर्थात ते थोर महापुरुष होतेच मुळी! पण कवी या नात्याने तुकारामांचे आपल्याला विस्मरण पडणे दुरापास्त आहे. ते आधी कवी होते मग संत! खरे तर ऐसा बंडखोर होणे नाही, कारण तुकारामांच्या काव्यातील वास्तवतेचा स्पर्श इतका प्रभावी आहे की, त्यामुळे धार्मिक आणि आध्यात्मिक कल्पनांची गडद् नी गूढ आवरणे क्ष किरणांप्रमाणे आरपार छेदून त्यातील विशुध्द मानवता आजही आपल्या नजरे समोर मनोरम स्वरूपात तरंगू लागते. पेशाने वाणी आणि शेतकरी असणाऱ्या या महात्म्याला जगताना अनेक संकटांना तोंड द्यावे लागले. शेती, दुष्काळ, धर्मिक दहशत व घरातून विरोध असो परंतु तुकोबांनी भक्तीचा छंद आणि काव्य रचना सोडली नाही. वेळप्रसंगी तुकारामांनी हाती नांगर धरला, परंतु शेतातील पिकांवर बसणाऱ्या पाखरांना कधी हुसकवले नाही.

        साडे तीनशे-चारशे वर्ष उलटली, तरी आजही त्यांच्या कविता आपल्याला भिडतात, आवडतात, समकालीन वाटतात. त्यांचे काव्य रूढ झालेली मानवी जीवनशैली सूक्ष्मपणे टिपते. या महामानवाने समाजवादात आणि कवितेच्या ताजव्यात स्वतःस झोकून दिले. आणि एक प्रतिभावंत कवी म्हणून ख्याती निर्माण केली. सामुहिक मनाची अचूक संवेदना पकडणाऱ्या काव्याला नैतिक परिणाम असल्यामुळे त्याची प्रतिमा अधिकाधिक वृद्धिंगत होताना दिसते. हेच त्यांच्या प्रतिभेच बलस्थान आहे. मुळात कवित्व करणे हि तुकोबांची सहज प्रवृत्ती दिसते. अलंकारीतेचा आश्रय न घेता अगदी रोखठोकपणे तत्कालीन बोलीतल्या अगदी सहज, सुंदर भावपूर्ण शब्दांमध्ये अभिव्यक्ती असल्यामुळे काव्याचा आशय सुलभ आढळतो आणि आपल्याकडून  त्याचे सहज अध्ययन होताना दिसते.  तुकोबांचे अभंग जितके सोपे, सरळ त्यात भावाची आर्द्रता जास्त दिसून येते. जसे पुढील ओळी आपल्याला सहज सांगून जातात
                   
अंतरीचे धावे  स्वभावे बाहिरी, धरती हि परी आवारे ना
 
रचनेत कवीचे मन ओढ घेताना दिसते. कवीचा प्रवास अत्मशोधनासाठी असतो अन त्या अनुषंगाने जीवनशोधाचा. त्याचबरोबर कवीच्या संवेदनशिलतेचाही असतो. आज पहिले तर
विश्वाला घर मानणारे आता उरले नाहीत, असतीलही पण धार्मिक, सांस्कृतिक दहशत थांबवणारे नाहीत. तुकोबांचे समाजाशी, कुटुंबाशी बंद जितके घट्ट झाले, एकबीज झाले, तितकेच प्रभावीशाली काव्य त्यांना स्फुरले. खालील ओळीतून त्यांची महान भक्ती काव्यातून दिसून येते.
                                                
करीतो कवित्व म्हणाल हे कोणी । नव्हे माझी वाणी पदरींची ॥
काय मी पामर जाणे अर्थभेद । वदवी गोविंद तेंचि वदे ॥ 
निमित्त मापासी बैसविलों आहे । मी तो कांहीं नव्हे स्वामी सत्ता ॥ 
तुका म्हणे आहे पाइक चि खरा । वागवितो मुद्रा नामाची हें ॥
माझीये युक्तीचा नव्हे हा प्रकार । मज विश्वभंर बोलवितो ॥


         कला आणि समकालीन संस्कृतीचा एक प्रतीभात्मक संबंध असतो,
तुकोबांची गाथा  एका कवीमनाने कवितेच्या माध्यमातून रचलेल्या व्यापक समग्र सांस्कृतिक जीवनाचे रेखाचित्र आहे. त्यात तात्कालीन समाजाचे प्रतिबिंब आहे. जसे कि निसर्ग, भक्ती, चालीरिती, ग्रामीण विश्व, धार्मिक क्लेश यावर प्रहार , सांस्कृतिक वा सामाजिक ढोंग जातीभेदातून होणाऱ्या शोषणाला विरोध या सर्व गोष्टींचे पडसाद कवितेत उमटले आहेत. तुकोबांच्या भोवताली असलेल्या वास्तवातून, जगण्यातून, चिंतनातून त्यांना पडलेले प्रश्न, गवसलेली वा न गवसलेली उत्तरे त्यांच्या विवेकबुद्धीनी मांडलेली आपल्याला दिसतात. धार्मिक दहशतीला हादरा देताना तुकोबा लिहितात,

मूर्ख भट म्हणे  त्याज्य दिन आज ,
दक्षिणेची लाज बाळ्गेना
कामचुकाराना धार्जिणे पंचांग,
सडलेले अंग संस्कृतीचे
मुहूर्ताचे वेड मूर्खांना शोभते ,
आयुष्य नासते पंचांगाने
चांगल्या कामाला लागावे कधीही ,
गोड फळ येई कष्ट घेता

       एका मुल्याधीनिष्ट जीवन जगणाऱ्या कवीचे हे आत्मकथन आहे. त्यात आंतरिक विकासक्रमाचा आलेख आहे. आत्मिक आणि सामजिक संघर्षाचे अनुभव यात प्रत्यक्षपणे यात उतरले आहेत. तुकोबांची गाथा  अनुभवाधिष्ठिता, संवेदनशीलता,  चिंतनात्मक आत्मकथेचे चित्र आहे. स्वतःच्या काव्यात ते लिहितात

आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने। शब्दाचीच शस्त्रे यत्न करू
शब्दचि आमुच्या जीवाचे जीवन। शब्दे वाटू धन जनलोका
तुका म्हणे पाहा शब्दचि हा देव। शब्देचि गौरव पूजा करू


       आपणच काय ? खुद्द शिवाजीराजे तुकोबांचे अभंग ऐकायला आतुर असायचे. तुकोबांकडून शिवबाला स्वराज्याची प्रेरणा, आत्मविश्वास अशा गोष्टीची देन झाली. जेव्हा अन्यायविरुद्ध ललकार उठते, जिथ संवेदना मर्यादा ओलांडून समाजाकडे धाव घेतात, संघर्षमय जगणं अन समजवाद डोहासारखा ओसंडून वाहायला लागतो,  जेव्हा छातीचीच ढाल होते अन लेखणीची तलवार होते, सागराएवढी शाई अन आकाशा एवढा कागदही कमी पडू लागतो, तेव्हाच  असे बंडखोर जन्म घेतात.

Wednesday, October 31, 2012

भ्रष्टाचार: कारण व निवारण

        भ्रष्टाचाराचे ग्रहण भारताला लागल्याने, देशाच्या प्रगतीची गती मंदावली आहे, ही वातुस्थिती आहे. आज प्रसारमाध्यमामध्ये, नागरिकांमध्ये भ्रष्टाचाराबद्दल जी चिंता आहे, ती साहजिक आहे. अनेकांची आंदोलने, विरोधी पक्षांचे सत्ताधारयांवर आरोप, आण्णांची उपोषणे, काहींनी तर केवळ भ्रष्टाचाराचा मुद्दा घेत नवीन पक्ष स्थापन केले, या सर्व गोष्टींनी देश ढवळून निघाला किंबहुना निघत आहे. नेहरुंच्या काळापासुन ते आजतागायत हजारो प्रकरणे कोणी ना कोणी बाहेर आणली आहेत. पुढेही आणली जातील. नर्मदा बचाव ते जैतापुर... एन.जी.ओ. विदेशातुन पैसे घेवून येथील विकास थांबवण्याचे वा त्यात अडथळे आनण्याचे जे देशद्रोही काम करतात... हा भ्रष्टाचार नाही काय? प्रश्न केवळ पक्षांना विरोध करण्याचा नसून भ्रष्ट्यांना खुद्द आरोपाखाली सजा देण्याचा आहे, म्हणून कायदेबदलासाठी आण्णा चौथी-पाचवी टीम बनवत आहेत. परंतु केवळ कठोर कायदे बनवल्याने भ्रष्टाचार थांबेल काय? आज बाकीचे कायदे असून त्यात गुन्हे घडतच आहेत.  जेव्हा पिस्टनवर दबाव आणला जातो, त्याच्या अनेकपट दबावात तो उसळी मारतो, हा भौतिक नियम आहे.


         मागच्या आठवड्यात मी एका सरकारी संस्थेला भेट दिली, तिथल्या कर्मचाऱ्याने स्वतःच्या खर्चातून तेथील तंत्रज्ञाची उपकरणे आणली होती, त्या संस्थेकडे सरकारचे दुर्लक्ष आहे, असे आढळून आले. ती उपकरणे आणण्यासाठी त्या कर्मचाऱ्याचे पैसे गेले होते. नंतर तो गेलेले पैसे कुठे न कुठे वसूल करतो. त्यांनी मला हेही सांगितले कि, "हे सरकार नको तिथे जास्त करच करते आणि आण्णा फक्त भ्रष्टाचार.. भ्रष्टाचार.. करतात, त्यामागची कारणे शोधात नाहीत." या शब्दांनी मला विचारात पाडले.

        भ्रष्टाचार का होतो? याची कारणे शोधणे गरजेचे आहे. खरे पाहायला गेले, तर प्रश्न भ्रष्टाचाराचा नसून आपण स्वतःशी किती प्रामाणिक आहोत याचा आहे. स्वतःशी प्रामाणिक नसलेला माणूस खरे तर भ्रष्टच असतो. आणि तो भ्रष्टाचार केवळ पैशांचा करतो असे नाही. स्वतःशी प्रामाणिक न राहणे हे देशाला तर सोडाच पण स्वतःलाही विनाशक आहे. नितीभ्रष्टता नेहमीच स्वविनाशाला जन्म देते. आपला समाज नैतिक भ्रष्टातेच्या चक्रव्युहमध्ये अडकला आहे. आपण भ्रष्ट म्हणून आपण निवडून दिलेले नेते भ्रष्ट! भ्रष्टाचाराची दुसऱ्या शब्दात व्याख्या 'स्वार्थ' होय, हि लोकांची मानसिकताच आहे. उच्च नीतिमुल्ये जेंव्हा बालपणापासुन शिकवली जातात व  साराच समाज जेंव्हा त्या नैतिकतेचा पुरेपुर अनुसरण करत असतो, तेंव्हाच समाज नैतिक होतो.

      हे चित्र बदलायचे असेल, तर कठोर कायद्याची तर गरज आहेच, परंतु हे केवळ संसधेवर टीका करून सिद्ध होणार नाही (संसदेवर टीका करण्याचा हक्कही संसदेनेच दिला आहे, येथे हे लोक विसरतात), तरुणांमध्ये अधिकाधिक प्रबोधनाची गरज भासते आहे. मोठ्या प्रमाणातील भ्रष्टाचाराला आळा घालण्यासाठी, आधी छोट्या गोष्टींपासून सुरुवात केली पाहिजे. वेळप्रसंगी माहितीच्या अधिकाराचे शत्र हाताळले पाहिजे, आपली प्रामाणिक मानसिकता आपण कठोर ठेवली पाहिजे, योग्य नेते पारखून निवडले पाहिजेत, नंतर कुठल्या कायद्याची गरजही पडणार नाही.

Thursday, October 25, 2012

एक आर्त हाक... बाबासाहेब!

    
           बाबासाहेब, आपण जन्मलात आणि थेट सूर्यालाच धराया गेलात! निळ्या आभाळातला सूर्यही अचंबित झाला, आपली ही झेप पाहून! जो सूर्य जातीच्या आणि धर्माच्या गटारात गहाण पडला होता, तो सूर्य आपण अलगद बाहेर काढला आणि आमच्या हवाली केलात! हो, तोच तो आमच्या जगण्याचा सूर्य! आम्ही आमच्याच नशिबाचे उकिरडे उपसत होतो, जातीचे आणि धर्माचे आसूड सहन करीत तळहातावर विजा घेऊन चांदण्यांची झाडे जोपासत होतो. आमचे जगणेच नाकारले होते इथल्या धर्माच्या ठेकेदारांनी. बाबासाहेब, आपण आलात आणि आपल्या तडाख्यांनी हे सारे काळे ढग दूर करून स्वच्छ निळे आकाश आम्हाला दिलेत!  आपण आलात आणि आणि साक्षात ब्रम्हाला घाम फुटला, वेदांनी गुडघे टेकले, देवाच्या देवळातले दगडी देवत्व नाकारणारे, ब्रम्हाचे बूड ठेचणारे, राम,कृष्ण आणि देवांचे अस्तित्व नाकारणारे, देवाच्या नावाने दुकान मांडणार्‍यांविरोधात उघड बंडखोरी करणारे आणि त्याच देवाच्या नावातून निघणार्‍या अंधश्रद्धा परंपरांचे साप आपल्या अणुकुचीदार विचारांनी ठेचणारे आपणच बाबासाहेब! पण काय हे? आपली लेकरे आज भरकटत आहेत, तुम्ही काँग्रेसला विरोध करण्यासाठी ज्या चळवळी उभ्या केल्या, त्या आता बंडखोरी करेनाहिशा झाल्या आहेत. सामाजिक प्रक्रियेतून निर्माण केलेली अस्मिता शाश्वत स्वरूपात ठेवण्यासाठी सुद्धा सामुदायिक पद्धतीने प्रयत्न सुरू असले पाहिजेत. याचा विसर या नेत्यांना पडला आहे, बाबासाहेब...! आज संपूर्ण भारतीय समाजाचे संदर्भ व प्रश्न बदलले आहेत; पण बहुजन चळवळीचा अजेंडा भावनिकतेच्या व आक्रस्ताळेपणाच्या बाहेर यायला तयार नाही, बाबासाहेब..! ना नवीन नेतृत्व तयार होत नाही, न आहे ते  नेतृत्व चळवळीसोबत प्रामाणिक राहत....! चळवळ चालविण्यासाठी संसाधने लागतात उदा. पैसा, ज्ञान, वेळ आणि सामाजिक भांडवल. हे देणार कोण? अशाप्रकारचे सामाजिक भांडवल (सोशल कॅपिटल) सुस्थितीत असलेला स्तर पुरवू शकतो. सामान्य बहुजनाजवळ हे भांडवल नाही, यामुळेच चळवळीत वर्ग निर्माण झाले! चळवळीस ऐतिहासिक व वर्तमान संदर्भ असतो. तथापि, चळवळीचे पक्षात रूपांतर झाले की चळवळ संपते. चळवळीचे उद्दिष्ट संपले, आवाहन संपले, तर चळवळ संपते. आज नेमके हेच झाले आहे न? लोकांना संघटित करण्याची ताकद संपली आहे, बाबासाहेब...!

              आजही तमाम आव्हाने आणि संकटे आहेत. आपली लेकरे केवळ भावनिक दंगा करीत आहेत. त्याने प्रश्न सुटत नाही. मिळते ते फ़क़्त क्षणिक समाधान! आपला इतिहास विसरतात, ते आपला इतिहास निर्माण करू शकत नाहीत, हे आपले विधानसुद्धा चळवळीतले नेते आणि कार्यकर्तेही विसरलेले दिसतात. आज दलितांची चळवळ ही विचारांची चळवळ राहिली, नसून ती दलालांची चळवळ झाली आहे असे लोक हिणवतात, ते उगीच का, बाबासाहेब? सातत्याने कोणाच्या तरी वळचणीला उभे राहून मिळेल त्यावर समाधान मानण्याची सवय आंबेडकरी चळवळीचा जणू चेहरा बनू पाहात आहे, हे कटुसत्य आहे . आज ही विचारांची नसून दलालांची चळवळ झाली आहे. गरज आहे तिला दलालांपासून वाचविण्याची, हे विदारक वास्तव आहे. आपल्या लेकरांना चळवळीचे, विचारांचे भान द्या, बाबासाहेब..!  तुम्ही झोपलेल्याच्या कानाखाली आवाज काढला, परंतु आता झोपेचं सोंग घेणारयाचे काय करावे, बाबासाहेब ?

           तुमचा जयजयकार करणे आम्हाला राहवत नाही, परंतु म्ही विचारधारा का विसरतो? तुम्ही समता, बंधुता, स्वातंत्र्य, सामाजिक न्याय, लोकांची सत्ता आणली.. आम्ही लोकशाही डोक्यावर घेवून नाचू लागलो. परंतु तुमच्या विद्रोहाची धार आज मात्र या लेकरांनी बोथट केली आहे. आपल्या लोकांचा संघटीत होण्याचा तुम्ही सांगितलेला मूलमंत्र विसरले आहेत, तुम्ही त्यागलेली, नाकारलेली वाट यांनी धरली आहे. बाबासाहेब, पुन्हा तुमच्याकडून यांच्या मुस्कटात मारायला तुमच्या बंडखोरीची गरज भासते आहे.

Thursday, October 18, 2012

दहशतवाद


        दहशतवादामुळे  जगासमोर आज जी चिंता आहे ती स्वाभाविक आहे. धर्म, राष्ट्र, संस्कृती, समाज या आपल्या समूह वर्गाला तरणाऱ्या गोष्टी असल्या तरी आज या आपल्या विनाषाच्या बनून बसल्या आहेत काय?   ज्ञान-विज्ञानांत आपल्या समाजव्यवस्थाच्या परीघामध्ये कतीही प्रगती केली असली, तरी हिसंक आणि वर्चस्ववादी भावना थांबवण्यात आधुनिक समाजाला मिळालेले अपयश, धर्म, राष्ट्र, संस्कृती, समाज बाबत आपली अयोग्य विचारधारा या सर्व कारणांमुळे दहशतवादाला मिळणारे खात-पाणी हे आजचे जगासामोरचे सर्वात मोठे संकट आहे. दहशतवादात फक्त हिंसा होत नसते, तर शक्य त्या मार्गाने लोकांच्या मनात एखाद्या गोष्टींबद्दल भीती निर्माण करणे, त्यांची विचारधारा स्वतःकडे गहाण ठेवणे, स्व:हीताच्या रूढी-परंपरामध्ये स्वतःचे वर्चस्व स्थापन करणे ई. रिक्षावाला ५० रुपयांऐवजी ७० रुपये बिल घेईन याची धास्ती मनात असणे हे दहशतवादाचेच उदाहरण आहे. भीती म्हणजेच दहशत!

       हिंसक दहशतवादाचा नाश प्रतिहिंसेने करावा अशी धारणा की सामाजिक घटकांवर पडत आहे, हि मानसिकता दहशतवादाचा नाश कधीही करू शकणार नाही, हे समीकरण बऱ्याच विचारवंतांनी मांडले आहे. तरीही काही सनातनी संघटना याच मार्गाने पुढे जाताना दिसतात, हि आपल्यासमोर चिंतेची गोष्ट आहे. एखादी हिंसक घटना झाली कि लोक जागे होतात, दहशतवाद्यांच्या धर्मावर तोंडसुख घेतले जाते. काही स्तरावर समाज ढवळून निघतो हे नैतिक आणि सामाजिक चूक भासते आहे. धर्मद्वेष, संस्कृतीद्वेष, राष्ट्रद्वेष, भाषाद्वेष, प्रांतद्वेष या बाबी  मानवी समूहाला कधी तारू शकत नाहीत. अर्थात समाजाला न तारणारी भावना, वर्चस्ववाद, दडपशाही या सर्वांपासून मानवी समाज जो अवहेलना सहन करतो त्याला दहशतवाद म्हणता येईल. 

       भारतात मानवी जीवनावर धार्मिक दहशतवाद खूप बिंबवला जातो, हा  दहशतवाद प्राचीन आहे तेव्हापासून, जेव्हा सिंधू संस्कृती, द्रविड कर्मकांड लयास गेले. शुद्र, क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य असे मानवी वर्गीकरण म्हणजे दहशत आहे हि सांगण्याची गरज नाही. याउपर आपल्या पुरोगामी इतिहासाला काही वळणांवर चुकीचे रूप देवून बहुजणांचे मेंदू, विचारधारा, संस्कृती व  प्रगतीवादी भावना आपल्याकडे गहाण ठेवली त्यासाठी अनेक काल्पनिक कथाही इतिहास म्हणून रंगवल्या गेल्या. शुद्रांनी सनातन्यांच्या भानगडीत पडू नये हा संदेश दहशतवादानेच दिला.

          इस्लाम दहशतवाद हा केवळ अमेरिकेच्या वर्चस्ववादी धारणेतून दिसून येतो. जगात मुस्लीम राष्ट्रे भरपूर आहेत, त्यांचे संघटीकीकरण अमेरिकी वर्चस्ववादाला धोक्याचे ठरू शकते. म्हणून  एका इस्लाम राष्ट्राला अंतरराष्ट्रीय स्तरावर मदत करणे, तर दुसऱ्या इस्लाम राष्ट्राशी दहशत माजवण्या इतपत द्वेष करणे हे अमेरिकेचे धोरण दिसते. पहिल्या वा दुसऱ्या महायुद्धातील अमेरिकेची वर्चस्ववादी भूमिका कोण विसरेल ? याबाबत हिरोशिमा आणि नागासाकी शहरांची अवहेलेनेचा इतिहास आपल्याला सर्व सांगून जातो.  अमेरिका हे सर्वात दहशतवादी राष्ट्र आहे असेही आरोप काही प्रख्यात विचारवंतांचे आहेत. मात्र ज्यू धर्म हा इस्लाम धर्माचा दाता आहे. इस्लाम धर्मचा मुळ शत्रू ज्यू वा ख्रिस्ती दिसतो. इस्लाम दहशतवादी हल्ल्यांमध्ये ख्रिस्ती किंवा ज्यू टारगेट केले आहेत. भारतात हल्ले करण्यामागचा यांचा उद्धेश म्हणजे भारताची अंतरराष्ट्रीय प्रतिमा मलीन व्हावी. काही ठिकाणी तर चक्क मुस्लीमहि मारले गेलेत. काश्मीर बाबत हा त्यांचा प्रांतिय दहशतवाद आहे. इस्लाम दहशतवाद भारताविरुद्ध म्हणता येईल, हिंदुविरोद्धी नव्हे. परंतु भारतातील हिंदू संघटना मात्र याचा अपप्रचार करतात आणि धार्मिक द्वेषाच्या दंगली आणि मुस्लीम राहणाऱ्या ठिकाणी दहशतवादी हल्ले घडवून आणतात.   उदा. अयोध्या मंदिर-मशीद दंगल, गुजरात गोध्रा हत्याकांड, समझोता एक्स्प्रेस बोम्बस्पोट, मालेगाव बोम्बस्पोट, हैद्राबाद, नांदेड बोम्बब्लास्ट ई. हा भारतासमोर मोठा प्रश्न आहे. या व्यतिरिक्त माववादी, शिखांकडूनहि दहशतवादी कारवाया घडता आहेत. माववादी हे आदिवाशी असून हक्कासाठी बंदूक हाच त्यांचा मार्ग दिसतो. त्यांना दहशतवादी म्हणता येईल का, हा प्रश्न आहे.

        या व्यतिरिक्त पंढरपुराच्या मंदिरात होणारा पंथीय दहशतवाद, राजकीय स्तरांवर पैशाच्या आधारे राजकीय दहशतवाद, भ्रष्टाचारातून आर्थिक दहशतवाद, राजकीय भाषणातून टिंगल वा नकला करणे वा भाषिक दहशतवाद, साहित्यातून जातीय दहशतवाद वा सांस्कृतिक दहशतवाद अशी काही राष्ट्रीय स्तरावर घडणाऱ्या दहशतवादाची उदाहरणे आहेत. दहशतवादाची बीजे प्राचीन काळात रुजली आहेत, त्याचे हे पडसात आहेत. जातीद्वेष, संस्कृतीद्वेष, जातीद्वेष, धर्मद्वेष, राष्ट्रद्वेष, प्रांतद्वेष, भाषाद्वेष व वर्चस्ववादी भावना जो पर्यंत नाश पावत नाही तो पर्यंत दहशतवाद नष्ट होणार नाही.

Tuesday, September 25, 2012

असुरवेद

        मी आवरजुन वाचलेली कादंबरी म्हणजे 'असुरवेद'! सं. दे. सोनवणी लिखित ही एक थरारक कादंबरी होय. कादंबरी वाचायला घेतली आणि स्वतःला हरवून बसलो, अशी थराररकता यात जाणवली. अर्थात, मी कोणी समीक्षक नाही, मी एक वाचक म्हणून इथे बोलत आहे. समाज्याच्या दृष्टीने पाहिले, तर सामजिक प्रश्नावर भूमिका मांडणारे लेखक फार असतात, परंतु याच समाजकारणी लेखाकातून निवडायचे झाले, तर कादंबरीकार फार कमी सापडतात. आजचे इतिहासाबद्दलचे वाद, एक उच्च वर्णीय समाज आणि एक हीन समजला जाणारा समाज अशी तफावत कशासाठी? हे या कथेतून स्पष्ट झालेले दिसते.

        इतिहास हा माणसांनीच घडवला आणि इतिहास लिहिणारादेखील माणूसच होता. इतिहासाचे झालेले लिखाण हे एका विशिष्ठ समाजाने स्व:हिताच्या दृष्टीकोनातून केले, इतिहासात झालेली घुसखोरी, आणि इतिहासाच्या संशोधनात आलेले वेगवेगळे प्रसंग हे या कादंबरीची थरारकता वाढवतात. ही थरारकता जशी पडद्यावर दिसते, तसेच चित्र आपल्या नजरेसमोर उभे राहू लागते. इतिहास संशोधनात झालेली पळवापळवी, आणि जणू इतिहासाचच जणू लिलाव वैदिक लोकानी कसा केला, हे लेखकांनी कथात्मक मांडले आहे. शैव धर्माचा ऱ्हास, हिंदू धर्म, ब्राह्मणी कल्पणा, सिंधू संस्कृती, मुर्तीपुजकांचा समाज या सर्व गोष्टींवर एका रहस्यमय नजरेतून प्रकाश टाकला आहे. यातून कादम्बरीतील पात्रे थाराररकतेची रंगत वाढवतात, दोन-तीन  प्रसंग तर इतक्या रमणीय टोकाला घेवून जातात, कि आपल्या स्व:तालाच कथेचे एक पत्र व्हावासे वाटून, कथेत झेप घेवून पुढील रहस्यांचे उलघढे काय आहेत, ते जाणून घ्यावेसे वाटते. अर्थात कथेत पुढे काय आहे? ही जाणून घेण्याची उत्कंठा शेवटपर्यंत ताणून धरली आहे.

         वेद फ़क्त चार नव्हेत, तर त्या काळी असुरवेद, पिशाच्चवेद, गन्धर्ववेद आणि सर्पवेद असे अजुनही वेद होते, असे आपल्याला गोपथ ब्राह्मणावरुन कळते. उपनिशदांपैकी मुख्य ५२ उपनिषदे अथर्ववेदांवर आधारीत आहेत आणि त्यात आत्म्याचे अजरामरत्व, त्यागाची महत्ता, योग आणि अद्वैताची महती गायली गेली आहे. हे इथे स्पष्ट होते. हे नमूद करताना लेखकाने संशोधनात कशी घुसखोरी होते, त्याचे थरारक नाट्य आपल्या डोळ्याच्या पडद्यासमोर उभा केले आहे आणि वाचकांना यावर चिंतनही करायले लावले आहे, हे कादंबरीचे सर्वात मोठे यश आहे.

Wednesday, September 19, 2012

गुलामगिरी

        रूमचा दरवाजा वाजला. मी दरवाजा उघडला, काही मुलांचा एक समूह दारात उभा होता. त्यामधील काहींच्या तोंडात गुटखा होता, त्यातला एकजण धुवून वाळत घातलेल्या माझ्या शर्टला धरून उभा होता, मी पटकन ओरडलो 'अहो, शर्ट सोडा धुतलेला आहे तो!'. त्याच्या हाताने अस्वछ झालेला भाग साफ करत मी पुन्हा शर्ट वाळायला टाकला.
' हम्म, बोला!'
'वर्गणी..' एकजण म्हणाला.
'अच्छा, कधी आहेत गणपती ?'
'१९ तारखेला.'
'बरं!'
मी माझ्या खिशात हात घालत, ५१ रुपये काढले.. 'हे घ्या!'
'अहो, २५१ ची पावती फाडावी लागेल..'
'असं कसं? मी एवढेच देवू शकतो.'
'नाही हो, हे बघा सर्वांनी २५१ ची पावती फाडली आहे.' पावती पुस्तकवाला म्हणाला.
मी बराच वेळ नाही म्हणत बसलो...
परंतु, शेवटी ते १०१ रुपयांवर आले.
तरीही त्यांनी जबरदस्तीच १०१ रुपयांची पावती फाडून माझ्या खिशात घातली...
आणि जमेल तेव्हा पैसे द्या म्हणाले.
पुन्हा १८ तारखेला सर्वजण आले. आणि १०१ रुपये मागू लागले..
'तुम्ही आज पैसे देणार होता.'  एकजण म्हणाला.
'मी ५१ रुपयेच देवू शकतो.'
'नाही.. नाही.. तुम्ही १०१ रुपयाची पावती फाडली आहे. १०१ रुपयेच द्यावे लागतील नाही, तर बाकीचे सर्व एवढेच पैसे देतील.'
असे बराच वेळ  नाही-द्या, नाही-द्या झाले.
शेवटी मी कंटाळून १०० रुपये दिले आणि सही केली.
जाता जाता एकजण बारीक आवाज आला, 'तरी एक रुपया ठेवलाच..!'

आता १९ तारीख आली होती.. ढोल-ताशा, डॉल्बीचा आवाज येत होता... आज सुट्टी असल्यामुळे मी आणि माझा भाऊ रूमवरच होतो. गणपतीची मिरवणूक जवळ आली होती.. रुमजवळ! सर्व मुले-मुली बेदुंध होवून नाचत होती, भलते-सलते चेहऱ्यावर हावभाव आणत होती, गुलाल उधळत होती, ते दृश्य पाहून कुणालाही अशा संस्कृतीची लाज वाटल्याखेरीज राहणार नाही. गणपतीकडे कोणाचच लक्षच नव्हतं. चिकणी चमेली, हलकट जवानी, मुन्नी बदनाम हुई... अशी गाणी मोठ्या आवाजात चालू होती! त्याबरोबर ढोल-ताशाचा आवाज मात्र मोठ्याने चालू होता..
तेव्हा मला जरा संत कबीर आठवले...

काकर पाखर जोडके मस्जिद लयी चुनायी,
ता चड मुल्ला बांग दे, बहिरे भई खुदाई।

तो ध्वनिक्षेपक नव्हता, तरीदेखील मोठ्या आवाजात भांग देणा-या मुलाला संत कबीरांनी असा रोखठोक प्रश्न केला होता .. एवढी यातायात का करतोस? देव बहिरा आहे का? मंदिरे, उत्सव यांत चाललेला सध्याचा गोंगाट ऐकला, तर देव निश्चित बहिरा आहे, असे वाटते! तसेच आज काही या बहिऱ्या गणपतीसमोर चालू होतं.
हे सर्व पाहवत नव्हतं. ज्याला हे पुजत होते, तो गणपती तरी होता काय? खरचं, गणपतीला हत्तीचं मस्तक होतं काय?  गणपतीचा आणि हत्तीचा रक्तगट जुळला तरी कसा? असे सोपे सोपे प्रश्न त्यांना कधीच पडले नव्हते. याचा अर्थ ज्यांना आपला पुरोगामी इतिहासच माहित नाही, त्यांच्याकडून अजून काय अपेक्षित करायचं?

दुसऱ्या दिवशी मी ऑफिसला चाललो होतो, गणपतीसमोरून जाताना एकजण प्रसाद द्यायला आला..
म्हणाला 'प्रसाद घ्या.'
'तुमचा देव खात नाही का?' मी म्हणालो.
त्यानं प्रसाद देवून, तो हसून माघारी फिरला पण त्यांन यावर विचार केला नाही... याचीच खंत आजवर कबिरांना असावी...
म्हणून मला पुन्हा कबीर आठवले..

पत्थर पूजे हरी मिलें, तो मैं पुजू पहाड़ |
यासे तो चाकी भली, जिका पिसा खाए संसार |

दगड पुजून जर देव भेटत असेल, तर मी अख्खा पर्वत पूजेन, असे ते म्हणतात. बनबरे सरांनी संपादन केलेला महात्मा फुलेंचा 'गुलामगिरी' ग्रंथ वाचून खूप दिवस झाले होते. तो ग्रंथ वाचून अक्षरश: मी वेडा झालो !  या लोक्कांना हे मी कसं सांगू? या ग्रंथाबद्दल मला अजूनही कळत नाही.  इतका अप्रतिम ग्रंथ आहे हा! फुलेंनी यात सर्व दैवी भाकडकथांचा आणि ब्राह्मणी कल्पनांचा पर्दाफाश केला आहे!  हातात प्रसाद धरून, आमच्या हजारो वर्षाच्या 'गुलामगिरी'चा विचार करत मी ऑफिसला गेलो.




Sunday, September 9, 2012

प्रतिसरकार - वेड स्वातंत्र्याचे!

       स्वातंत्र्यापूर्वी क्रांतिसिंह नाना पाटील याची प्रतिसरकार चळवळ जोरात चालू होती. शांततामय अहिंसात्मक चळवळ चीरुडून टाकण्यासाठी इंग्रज पोलिसी अत्याचार सुरु होते. 'जशाच तसे' या न्यायाने क्रांतिकारांनी ही सशस्त्र चळवळ सुरु केली होती. सर्वत्र धरपकड सत्र सुरु होते. भूतपूर्व मुख्यमंत्री कै. वसंतदादा पाटील यांच्या नेतृवाखाली क्रांतीकारांचा एक गट दक्षिण सातारा-सांगली भागात कार्यरत होता.   
                                                                                                
प्रतीसरकारचे संस्थापक क्रांतिसिंह
 नाना पाटील
 
  सांगलीमधील फौजदार गल्लीत क्रांतीकारकांची एक खोली होती. क्रांतीकारकांना लागणारी शस्त्रे, पिस्तुले, काडतुसे, हैड्ग्रेनेटस, इतर शस्त्रास्त्रे तेथे ठेवली जात असत. त्याचा सुगावा पोलिसांना लागला. सातारचे डी. वाय. एस. पी. श्री. मोडक यांनी २१ जून १९४३ च्या रात्री १२/१ वाजता खोलीला वेढा घातला. खोलीला बाहेरून कड्या घालून आतील शस्त्रास्त्रे, स्फोटके बाहेर टाकण्यास सांगून खोलीत प्रवेश केला. नंतर वसंतदादा पाटील, येडे निपानीचे हिंदूराव पाटील, कोल्हापूरचे जयराम बेलवलकर, कागलचे वसंतराव सावंत, कुर्लीचे मारुतराव आगलावे आदी क्रांतीकारकांना सांगली जेलमध्ये अटक झाली. (हिंदुराव पाटील म्हणजे प्रसिद्ध कवी पी. सावळाराम यांचे बंडू होत.) सांगली जेलमध्ये जयराम कुष्टे, गणपतराव कोळी, बाबुराव जाधव, आण्णा पत्रावळे, जिनपाल खोत असा सोळा क्रांतिकारकांचा ग्रुप होता.

         सांगली तुरुंगु अभेद्य असा होता. जेलच्या तिन्ही बाजूंना मोठे तट व बुरुज होते. तटाभोवती पाण्याचा खोल खंदक होता. पश्चिमेला पोलीस ठाणे होते. दक्षिणेला घोड्यांचा रिसाला होता. पूर्वेला पोलिसांच्या क्वोटर्स होत्या. क्रांतिकारकांच्या खोलीत पिस्तुले, काडतुसे, हैड्ग्रेनेटस आणि रेल्वे गाड्या पाडण्याची साधनं होती. अधिक माहितीसाठी हे क्रांतिकारक पोलिसांच्या ताब्यात असणं गरजेच होतं.  साताऱ्याचे डी.एस. पी. गिल्बर्ट होते. ते क्रांतिकारकांचे कर्दनकाळच होते.

     त्यांच्या हाती लागण्यापूर्वी जेल फोडून पलायन करायचा बेत वसंतदादांनी निश्चित केला. शनिवारी हा सांगली येथील बाजाराचा वार होता. त्या दिवशी सर्वजण बाजाराच्या गडबडीत असतात. अगदी पोलीससुद्धा बाजाराच्या गडबडीत असतात. वसंतदादांचा खटला त्याच दिवसी सुरु होणार होता. त्यांनी वकिलामार्फत तारीख बदलून पुढे घेतली होती. पोलिसांना दुपारी बाजाराला जायचं होतं. त्यामुळं वसंतदादांनी हिंदुराव पाटील यांना त्यापूर्वी बाथरूमला नेलं. पत्रावळेही बाथरूमला आले. दुपारी अडीच तीनच्या तुरुंग फोडून पाळायचा निश्चय त्यांनी केला. बाजाराची वेळ असल्यामुळं किल्ल्या हवालदाराकडे देवून पोलीस निघून गेले. पहारयातील एकच पोलीस तिथ होता. दुसऱ्या बराकीतील क्रांतीकारकांना पोलिसाने बाथरूमहून आणले ही संधी साधून वसंतदादांनी पहारेकऱ्याला जोरात मिठी मारली व हिंदूरावांनी त्याच्या खिशातील काडतुसे काढून घेतली. बंदूक हिसकावून त्यात काडतुसे भरली. काडतुसे भरलेली बंदूक घेवून हिंदुरावांनी पळत जावून गेटवरच्या बेसावध पोलिसांवर रोखली. पत्रावळे आणि वसंतदादाही गेटकडे गेले. तेथील एका पाहरेकरयाची बंदूक हिसकावून घेतली. गेटवरील १६ पोलिसांना 'जैसे थे' उभे राहायला सांगितले, नाही तर गोळ्या घालायची धमकी दिली. वसंतदादा व इतर चौदा स्वातंत्र्य-सैनिकांनी बंदुकासह तटावरून खंदकात उड्या मारल्या व भर बाजारातून बंदुका घेवून पळू लागले. हिंदुराव पाटील यांची चुकून दगडावर पडली. त्यात त्यांचे दोन्ही पाय दुखावले. अधू झाले.

     जेलमधील पोलिसांनी शिट्ट्या वाजवून धोक्याचा इशारा दिला. घोडेस्वार पोलिसांनी क्रांतिकारकांचा पाठलाग सुरु केला. पाऊस पडल्यामुळ रस्ता निसरडा झालेला होता. त्यामुळे क्रांतीकारकांना बंदुका घेवून पळणे अवघड होते. तरी ते पुलाकडे पळत होते. कृष्णा नदीला महापूर आलेला होता. बाबूराव जाधवांनी 'वंदे मातरम' अशी घोषणा देवून चाळीस फुटावरून कृष्णेच्या पुरात उडी मारली. पुलावरूनच पोलिसानी जाधवांचा बंदुकीन अचूक भेद घेतला. बाबुराव जाधव हुतात्मा झाले. पत्रावळे सांगालवाडीच्या हरीपुरकडे पळत असताना पोलिसांनी चिखलामध्ये एकाकी गाठून त्यांना गोळी घातली. 'भारत माता कि जय' म्हणून तेही शहीद झाले.

      आता सर्व कृष्णा-वारणा संगमावरील झाडांआडून बचावाची भूमिका घेऊन पोलिसांशी लढत होते. वसंतदादांनी उंबराच्या झाडाच्या आश्रयाने पोलिसांशी बंदुकीनं सामना चालू ठेवला. झटापटीत वसंतदादांचा खांदा झाडाबाहेर आलेला पाहून एका पोलिसाने त्यांचा अचूक भेद घेतला. खांदा विदीर्ण होताच दादा बेशुद्ध पडले. तिसरा क्रांतिकारक बळी पडला असे समजून पोलिसांनी पुरात होड्या सोडल्या. जखमी वसंतदादा आणि हिंदुराव पाटील यांना उपचाराकरिता  दवाखान्यात पोहचवले. गणपत कोळी, मारुती आगलावे, सातलिंग शेते, जयराम कुष्टे, महादेव बुटाले, विठ्ठल शिंदे यांना बेड्या ठोकून जेलबंद केले. त्यांवरील खटले कोर्टात न चालवता जेलमध्ये चालवले. सर्वांना सक्तमजुरीची शिक्षा ठोठवण्यात आली. १९४६ साली त्यांची सुटका झाली. बाबुराव जाधव आणि पत्रावळे हे दोघेही क्रांतिकारक मातृभूमीसाठी शहीद झाले. 

कर्मवीर भाऊराव पाटील व
क्रांतिसिंह नाना पाटील
       अशा क्रांतीवीरांची अनेक नावे सांगता येतील. नागनाथ आण्णा नायकवडी अतिशय धाडशी वृत्तीचे आणि धडाडीचे क्रांतिकारक होते. त्यांना 'प्रतीसरकारचा ढाण्या वाघ' असे संबोधले जायचे. नायकवडी आण्णा अत्यंत जहाल आणि कृतीशील होते. कामिरीचे एस. बी. पाटील, वाटेगावचे बेर्डे गुरुजी हे आण्णांचे मुख्य साथीदार होते. बांगर गुरुजी, बलदेवसिंग, पांडू मास्तर, भाई विभूते, कोम्रेडे छन्नुसिंह चंदेले, किसान वीर, जी. डी. उर्फ बापूसाहेब लाड, बाबुराव जगताप, उंडाळकर पाटील, दिनकर आबा, आप्पासाहेब लाड, घोरपडे मास्तर (किती नावे घ्यावी?) यांनीही प्रतिसरकार चळवळीतून स्वातंत्र्यासाठी स्वतःला झोकून दिले होते. या सर्वांना कर्मवीर भाऊराव पाटील व प्रतीसरकारचे संस्थापक क्रांतिसिंह नाना पाटील यांचं योग्य मार्गदर्शन होतं. दिवस-रात्र न पाहता हे सर्व क्रांतिकारक सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यात इंग्रजांना शह देत धावले. काहींनी आपल्या प्राणाचे बलिदान दिले, काही अर्धेमेले झाले तर काहींना वेढ लागलं. हो, स्वातंत्र्याचं वे!   
  
      विशेष म्हणजे, हा लोकलढा, 'प्रतीसरकार'चं उभं करणारे सगळे मातीचे अस्सल भूमिपुत्र होते. सामान्य शेतकरी होते. हे सच्चे देशभक्त होते. आतून बाहेरून मायभूमीशी एकनिष्ठ होते. आजही हे सर्वजण अमर आहेत!

आभार:- जिजाऊ प्रकाशन, पुणे.

Saturday, July 21, 2012

एक पत्र...

       प्रत्येक वडिलांना वाटते, आपल्या पाल्याने चांगले शिक्षण घ्यावे आणि  इतरांना आदर्श वाटावे, असे स्वतःचे वेगळे आपले अस्तित्व निर्माण करावे. फक्त शालेय शिक्षणा-व्यतिरिक्त आपल्या पाल्याने सामाजिक,  व्यावहारिक ज्ञानही आत्मसात करावे. हे विश्व जितके सुंदर आहे तितका त्याचा आनंद घ्यावा, याला अनुसरून तशी प्रेरणा स्वतःमध्ये भरून घ्यावी. आयुष्यातील चढ-उतरांशी तोंड सर्वांनाच द्यावे लागते, याची जान करून देणारे आणि मला आवडणारे एक पत्र... हे पत्र अब्राहम लिंकन यांनी आपल्या मुलाच्या प्रगतीसाठी हेड-मास्तरांना लिहिले होते...

प्रिय गुरूजी,

सगळीच माणसे न्यायप्रिय नसतात;  नसतात सगळीच सत्यनिष्ठ!
हे शिकेलच माझा मुलगा कधी ना कधी!
मात्र त्याला हे देखील शिकवा -
जगात प्रत्येक बदमाशागणिक , असतो एक साधुचरित पुरूषोत्तमही!
स्वार्थी राजकारणी असतात जगात ,
तसे असतात अवघं आयष्य समर्पित करणारे नेतेही!
असतात टपलेले वैरी तसे जपणारे मित्रही!

मला माहीत आहे;
सगळ्या गोष्टी झटपट नाही शिकवता येत…
तरीही जमलं तर त्याच्या मनावर ठसवा ,
घाम गाळून कमावलेला एकच छदाम
आयत्या मिळालेल्या घबाडापेक्षा मौल्यवान आहे.

हार कशी स्वीकारावी ते त्याला शिकवा
आणि शिकवा विजयाचा आनंद संयमाने घ्यायला!
तुमच्यात शक्ती असली तर
त्याला द्वेष-मत्सरा-पासून दूर रहायला शिकवा.
शिकवा त्याला आपला हर्ष संयमानं व्यक्त करायला.
गुंडांना भीत जाऊ नको म्हणावं ,
त्यांना नमवणं सर्वात सोपं असतं !

जमेल तेवढं दाखवीत चला त्याला ग्रंथभांडाराचं अदभुत वैभव
मात्र त्याबरोबरच मिळू दे त्याच्या मनाला निवांतपणा.
सॄष्टीचं शाश्वत सौंदर्य अनुभवायला,
पाहू दे त्याला पक्ष्याची अस्मानभरारी…..
सोनेरी उन्हात भिरभिरणारे भ्रमर…
आणि हिरव्यागार डोंगर उतारावर
डुलणारी चिमुकली फुलं,

शाळेत त्याला हा धडा मिळू दे.
फसवून मिळालेल्या यशापेक्षा सरळ आलेलं अपयश श्रेयस्कर आहे.
आपल्या कल्पना, आपले विचार
यांच्यावर दॄढ विश्वास ठेवायला हवा.
त्यानं बेहेत्तर आहे सर्वांनी त्याला चूक ठरवलं तरी
त्याला सांगा, त्यानं भल्यांशी भलाईनं वागावं
आणि टग्यांना अद्द्ल घडवावी.

माझ्या मुलाला हे पटवता आलं तर पहा -
जिकडे सरशी तिकडे धावत सुटणा-या भाऊगर्दीत
सामील न होण्याची ताकद त्यानं कमवायला हवी .
पुढे हे ही सांगा त्याला,
ऎकावं जनांचं, अगदी सर्वांचं….
पण गाळून घ्यावं ते सत्याच्या चाळणीतून ,
आणि फोलपटं टाकून,
निकष सत्व तेवढं स्वीकारावं.
जमलं तर त्याच्य मनावर बिंबवा-
हसत राहावं उरातलं दुःख दाबून
पण म्हणावं त्याला.
आसू ढाळायची लाज वाटू देऊ नकोस!
त्याला शिकवा,
तुच्छवाद्यांना तुच्छ मानायला
अन चाटुगिरीपासून सावध रहायला.

त्याला हे पुरेपुर समजावा, की
करावी कमाल कमाई त्याने
ताकद आणि अक्कल विकून ….
पण कधीही विक्रय करू नये
हॄदयाचा आणि आत्म्याचा!

धिक्कार करणा-यांच्या झुंडी आल्या तर
काणाडोळा करायला शिकवा त्याला, आणि ठसवा त्याच्या मनावर
जे सत्य आणि न्याय्य वाटते
त्याच्यासाठी पाय रोवून लढत रहा.

त्याला ममतेने वागवा पण
लाडावून ठेवू नका .
आगीत तावून सुलाखून निघाल्याशिवाय
लोखंडाचं कणखर पोलाद होत नसतं.
त्याच्या अंगी बाणवा अधीर व्हायचं धैर्य
पण धरला पाहीजे धीर त्यानं
जर गाजवायचं असेल शौर्य!
आणखीही एक सांगत रहा त्याला,
आपला दॄढ विश्वास पाहीजे आपल्यावर
तरच जडेल उदात्त श्रध्दा मानवजातीवर.

माफ करा, गुरुजी! मी फार लिहितो आहे
खूप काही मागतो आहे….
पण पहा…… जमेल तेवढं अवश्य करा!
माझा मुलगा-
भलतंच गोड लेकरु आहे हो!
----अब्राहम लिंकन                            

(हे मुळ पत्र इंग्लीश आहे, त्याचे प्रथम मराठी भाषांतर वसंत बापट यांनी केले.)

Thursday, July 5, 2012

साहित्याचा महामेरू: अण्णाभाऊ साठे

        आजवर भरपूर कादंबऱ्या वाचल्या. पण इतर पाठ्यपुस्तके, माहिती पुस्तके, आत्मचरित्रे याबरोबर आपण कादंबऱ्याही का वाचव्या?  कारण, कादंबऱ्यातच लेखकाची सर्व शक्ती पणाला लागते ! कादंबरीतच लेखकाच्या पूर्ण विचारशक्ती आणि कल्पनाशक्तीची जाण होते. लेखकाला हे सर्व कथात्मक कसे  सुचत असावे, स्वतःस असा प्रश्न पडल्याशिवाय राहत नाही! लेखकाचीच विचारशक्ती पडद्याबिगर आपल्या डोळ्यासमोर कादंबरीतील घटनाचीत्र दाखवत असते. कथेतील चुरस जाणून घेण्यात आपण कादंबरी वाचनाच्या ओढीला लागतो. हे लेखकाला सुचलेल्या कथेमुळे, प्रसंगामुळे, पात्रांमुळे शक्य होते. यात आज आम्हाला आण्णाभाऊ साठेंची आठवण आल्याशिवाय राहणार नाही, त्या काळात जातीवादामुळे आण्णाभाऊ साठे शिक्षणापासून वंचित राहिले. त्यावेळी मातंग समाजातील मुलगा म्हणून ब्राह्मण मास्तरांनी अण्णाभाऊ साठेंना शाळेतून बाहेर काढले. परंतु आज आण्णाभाऊ साठेंची लौकिकता सांगावी लागत नाही. दीड दिवस शाळेत गेलेले आण्णाभाऊ साठे यांची 'फकिरा' नावाची कादंबरी  काही विद्यापीठांच्या अभ्यासक्रमात आहे. आण्णाभाऊ साठेंनी तब्बल ३५ कादंबऱ्या लिहिल्या. फकिरा, वैजयंता, चिखलातील कमळ, वारणेचा वाघ, अलगूज,  कवड्याचे कणीस, पाझर, वैर, डोळे मोडीत राधा चाले, गुलाम, चित्रा, धुंद रानफुलाचा, रानगंगा, मास्तर, मंगला, जीवंत काडतूस, तास, संघर्ष, रूपा, रानबोका, फुलपाखरू अशा त्यांच्या काही कादंबऱ्या. 'फकिरा'सारख्या  काही सातासमुद्रापलीकडे पोहचल्या. ३५ पैकी ७ कादंबऱ्यावर चित्रपट बनवण्यात आले.

      अण्णाभाऊ साठेंचा कथासंग्रह खूप मोठा होता. बरबाद्या कंजारी, फरारी, लाडी, भानामती, पिसाळलेला माणूस, चिरानगरची भुतं, निखारा, नवती, आबी, गजाआड, कृष्णा काठच्या कथा, खुळंवाडी अशी तब्बल तेरा कथा संग्रह आण्णाभाउंनी प्रसिद्ध केली. सुलतान , पेंग्याच लगीन, इनामदार यांचाही या यादीत समावेश आहे. याबरोबर साठेंनी शिवरायांचा स्वराज्य संदेश ही पोवाड्यातून लोकांपर्यंत पोहचवला, म्हणून लोकांनी त्यांना लोकशाहीर ही पदवी बहाल केली. याचबरोबर यांनी नेसरीच्या खिंडीत मृत पावलेल्या प्रतापराव गुजर अशा पराक्रमी मावळ्यांवर 'अग्निशिखा' ही ऐतिहासिक कादंबरी लिहिली.  अकलेची गोष्ट, खापऱ्या चोर,  कलंत्री, बिलंदर बुडवे, बेकायदेशीर, शेटजीचं इलेक्शन, पुढारी मिळाला, मूक मिरवणूक्, माझी मुंबई, देशभक्त घोटाळे, दुष्काळात तेरावा असे अनेक तमाशेही साठेंनी प्रसिद्ध केले. 'माझा रशियातील प्रवास' हे साठेंचे प्रवास वर्णन ही रशियात प्रसिद्ध झाले. याच बरोबर नानकीन नगरापुढे, स्टलिनग्राडचा पोवाडा, बर्लिनचा पोवाडा, बंगालची हाक, पंजाब-दिल्लीचा दंगा, तेलंगणाचा संग्राम, महाराष्ट्राची परंपरा, अमरनेरचे अमर हुतात्मे, मुंबईचा कामगार, काळ्याबाजाराचा पोवाडा असे त्यांचे सु-प्रसिद्ध पोवाडे. अकलेची गोष्ट, शेटजींचे इलेक्षन, बेकायदेशीर, माझी मुंबई अर्थात मुंबई कोणाची?, मूक मिरवणूक, लोकमंत्र्यांचा दौरा, खापर्‍या चोर, बिलंदर बडवे यांसारखी वगनाटये अण्णाभाऊंनी संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनाची पायाभरणी करण्यासाठी लिहिली. त्यांतील गरूडाला पंख, वाघाला नखं तशी ही (मुंबई) मराठी मुलुखाला हे कवन संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत विलक्षण गाजले.

     सांगली जिल्ह्यातील खेडेगावात एका गरीब कुटुंबात जन्माला आलेले अण्णाभाऊ साठे फक्त साहित्य सम्राटच नव्हे तर समाजसुधारकही होते. अण्णाभाऊंनी संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत लोकनाट्यांद्वारे जनजागृतीसाठी प्रयत्न केले. वर्गविग्रहाचे तत्त्वज्ञान सर्वसामान्य जनांपर्यंत पोहोचविणारा, महाराष्ट्राच्या ग्रामीण मातीतील बोली आणि कलांचा संस्कार घेऊन आलेला सिद्धहस्त कादंबरीकार, लोकनाट्यकार म्हणून त्यांची प्रमुख भूमिका आहे. अण्णाभाऊ लावण्या, शाहिरी, पोवाडा या लोककलांमध्ये तरबेज होते. मराठीभाषिक स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीकरता इ.स. १९५० च्या दशकात चाललेल्या संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत त्यांनी लोककलेच्या माध्यमातून लोकप्रबोधन घडवून आणले. यातून अण्णाभाऊ साठेंची कारकीर्द आजही चालू आहे. आपल्यासारख्या नवख्यांना याच्यामुळेच प्रेरणा मिळते म्हणून आज आम्ही अण्णाभाऊ साठेंना स्मरूनच लेखणी उचलतो! ३६५ दिवसापैकी १ दिवस मराठी दिन साजरा केला जातो, उरलेले ३६४ दिवस अण्णाभाऊ साठेंच्या नावे मराठी दिन साजरा करूयात. 
 
Published in Dainik Pandhari Varta Pandharpur and Dainik Surajya, Solapur. (1 Aug 2018 - on the occasion of birth anniversary of Annabhau Sathe.  )

Friday, June 8, 2012

रानातली कांदाभाकर रानातच राहिली...!



आज जेवण करूनही भूक नाही भागली...
रानातली कांदाभाकर रानातच राहिली...!

व्यवसायाच्या दुनियेत सैरावैरा धावावं लागलं....
घडाळाच्या काट्यालाच पाय बांधावं लागलं...
पैशाचाच दास म्हणून राहावं लागलं...
इमारतींच्या जंगलात घर शोधावं लागलं...
अन, मग त्याला आपलंस करावं लागलं..
आयुष्याच्या गणितात शून्यानं भागाव लागलं...
उत्तर हे निरर्थक आलं, 

अन बाकीत मात्र काहीच नाही उरलं..
केवळ पोट आहे म्हणून खावं लागलं...
अहो, माझ्या घरच्या न्याहारीची
चव पिझा-बर्गरला कसली ?
रानातली कांदाभाकर रानातच राहिली...!

दिसला नाही इथं माझ्या बापुसाचा रुबाब,
अर्धपोट माझी माय, तिनं नेसलं ठिगाळ..
नाही इथं तिच्या मायेच आभाळ,
नाही बघाया मिळलं
इथं ते हिरव शिवार,
अन नाही इथं माझ्या गावातला पार..,
अहो, मातीलाही इथल्या त्यो गंधही  नाही,
रानातली कांदाभाकर रानातच राहिली...! 

- गणेश.

Monday, January 30, 2012

गीता ग्रंथ आणि गांधी


             कालच गांधीचे आत्मचरित्र वाचून झाले, गांधीनी आपल्या आत्मकथनामध्ये  सत्याचे प्रयोग आणि विवध  धर्मांच्या विचारांची उत्तम रित्या सांगड घालत आपली जीवन शैली रेखाटली आहे. प्रथमतः त्यांनी ख्रिस्ती धर्माबद्दल जरा द्वेष दर्शवला असून हिंदू धर्माचे गोडवे गायले आहे, अर्थात तेव्हा गांधी इतर धर्माच्या जास्त परिचयात नसत. 'धर्माचे मंथन' या प्रकरणावरूनच त्यांनी विविध धर्म ग्रंथ वाचलेले सांगितले आहे. त्यात गांधींनी येशू ख्रिस्तांचे उत्तम उदाहरण दिले असून, अहिंसा आणि सहनशीलता या दोन गुणांना धरूनच त्यांनी 'एका गालात मारली तर दुसरा गाल पुढे करावा ' हे सूत्र जोपासले असावे, हेच  त्यांनी 'अहिन्सादेवीचा साक्षात्कार' या  प्रकरणात सांगितले आहे. ते विलायतेत असतानाहि ख्रिस्ती मित्रांशी बुद्ध चरित्र आणि जैन ग्रंथ जगाने का स्वीकारले हे त्यांनी पटवून दिले नाही. अर्थात हे ग्रंथ विश्वशांतीचा संदेश देतात. दया, क्षमा, शांती, अहिंसा, प्रेम, सत्य, विश्वास हेच गुण म्हणजे परमेश्वर असे सांगणाऱ्या गोतम बुद्धांचे विचार लोकांना इतके पटले कि परमेश्वराच्याहि पलीकडे बुद्धांनी बुद्धीष्टांच्या मनात घरे केली.

    ज्याप्रमाणे प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ लार्ड यांनी अहिंसावादी गांधींनी हिंसा दर्शवणारी गीता या ग्रंथाचे कौतुक कसे केले असा प्रश्न उपस्थित केला आहे,याच वादावरून रशियामध्ये या ग्रंथावर बंदी आली आहे, तर याचे उत्तर देता येईल कि ज्ञान आणि आत्मा हे गुणधर्म  सांगण्यासाठी केवळ हिंदू धर्म ग्रंथचे वर्णन केले असावे, अर्थात त्यांनी अहिंसेचे गीता हे प्रतिक नाही असे नमूद केले नाही.  आणि अहिंसेसाठी ख्रिस्ती धर्म ग्रंथ आत्मसात करायला सागितले आहे.यावरून असे दिसून येते कि कोणत्याही धर्मियांचे मन दुखावले जाणार नाही, याची गांधीजींनी  दखल घेतली असावी. दुसरी बाजू पाहिली असता गीता हा धर्म ग्रंथ होऊ शकत नाही असेहि काही विचारवंत म्हणतात, याला भारतीय युद्धाची पार्श्वभूमी दिल्याने एक भावनिक स्वरूप मिळाले आहे.

Sunday, January 22, 2012

कर्मवीर

              दिवस कासराभर वर आला होता. तांदूळवाडीत सगळ्यांची सकाळची तयारी होऊन चहा- पाणी चालू होते. कोण शेतात तर कोण दुधाच्या डेअरीवर जात असताना दिसत होते. आबा हाताची घडी चालून अंगणात ये-जा करत होते, कदाचित त्यांना कसलीतरी चिंता असावी. शेजारचा गणपा हौदावर अंघोळ करत होता.   अंगावर साबणाचा कापसागत फेस करत लावणी गुणगुणत होता, हौदाच्या पलीकडून कोंबड्या ओरडलेला आवाज चालू होता. आबांच्या घरातून लसणाच्या फोडणीचा वास सुरु झाला. आबांना घराशेजारून जाणऱ्या रस्त्यारून हरिदास दुधाच्या दोन किटल्या घेऊन जाताना दिसला, दोघांची नजर भिडताच एकमेकांना  राssम-राम...!  असा आवाज दिला. आबांच्या दारात दावणीला बांदलेली बैलं शिंगाड हलवत होती, अधून-मधून त्यांच्या गळ्यातल्या घुंगराचा आवाज कानी पडायचा. आबांच्या चेहऱ्यावर मात्र रात्रीपासून बरीच चिंता दिसत होती. आबा ये-जा करत कोणता तरी मोठा विचार करत असल्यागत दिसत होते, मध्येच एका बैलान बारीकसा हंबरडा फोडला, आबांनी कडब्याच्या दोन पेंड्या बैलापुढ टाकल्या. पुन्हा आबांची ये- जा सुरु झाली, मधून आबांची नजर गावाकडून येणाऱ्या रस्त्यावर पडायची. आबा रात्री पासून बेचैन होते, लवकर झोप लागली नव्हती, या अंगावरून त्या अंगावर करत होते, दोन-तीनदा अन्थूरनातून उठून त्यांनी भिंतीवरचा कर्मवीर भाऊराव पाटलांचा फोटो पाहिला होता.

              मागच्याच महिन्यात त्यांनी आपल्या मुलीच लग्न उरकून तिला हसत सासरी पाठवलं. आबा तसे कठोर काळजाचे आणि धीराचे. त्यांचा मुलगा लक्ष्मण उजाडायच्या आत गावात गेला होता. तसा लक्ष्मणची हा वेळ नेहमीप्रमानं  वर्तमानपत्र आणून वाचत बसण्याची, पण आज तो कुठ गेला होता याची त्याच्या आईला कल्पना नव्हती. दोन महिन्याच्या सुट्टीत लक्ष्मणने शेत्तीतील कामात बराच हातभार लावला, लक्ष्मणाने नुकतीच बारावीची परिक्षा दिली होती.
                 आबा मात्र पुनःपुन्हा गावाकडून येणाऱ्या वाटेवर नजर टाकत होते. आता त्यांच्या कपाळावर आट्या पडलेल्या दिसत होत्या, मध्येच बैलाकड नजर तर कधी घड्याळाच्या काट्याकड! 
"आता रानात गेलं पाईजी...." ते स्वतःशी पुटपुटले.
त्यांनी पुन्हा बैलाच्या दावणीतील वैरण आहे का? बघीतली. खोऱ्या घेऊन ते थोड्या अंतरावर असलेल्या रानाकड गेले, मोटार चालू करून ते पाण्याकड कमी लक्ष्य आणि वाटेकड जास्त लक्ष्य देऊ लागले. ऊस चांगला कंबरेला आला होता.

            दोन वाफे भरत आले, आता दिवस डोक्यावर आला होता. न्याहारी करण्याची वेळ आली. त्यांच्या कपाळावर घाम काढत आबा मध्येच मोठ्या श्वासाचा व्हुसकारा टाकत.. वाफ्याचे एक-एक दार मोडायचे त्यांचे काम चालू होते... आबांना तेवढ्यात लक्षमण गावाहून पळत येताना दिसला, ऊसाच्या रानात त्याला आबा दिसले.

आबा उसातून बांधावर आले. आबा आणि लक्ष्मण एकमेकांच्या जवळ आले. लक्षमण थोड्या अंतरावर असताना तो आबांना म्हणाला
"आबा, मी जिल्ह्यात पहिला आलू..."
आबांचा चेहरा पटकन मोठा झाला, कपाळावरच्या आट्या दूर झाल्या, किती हसावं कळेना, चेहऱ्यावरची चिंता दूर झाली. आनंद पोटात मावेना. त्यांनी लक्ष्मणच्या चेहऱ्यावरून चिखलाचा हात फिरवला आणि घट्ट
मीठी मारत... 
"लै शिकं पोरा... लै मोठा हो...  भाऊराव पाटलांच्या वडायेवढा मोठा हो!"
टपकन आबांच्या डोळ्यातून अश्रू  ओघळले. आबांच्या तोंडात साखर घालून, लक्षमणाने त्यांचे चरण स्पर्श करत बोलला... "व्हय, आबा व्हय..!" आणि त्यान त्याच्या आईसाठी घराकड धाव घेतली.. त्याच्या फिरलेल्या पाठीकड बघत, आबा पुटपुटले "तू काय बी काळजी करू नगसं.. फकस्त लै शिकं.! "
  

Published in Dainik Pandhari Bhushan, Pandharpur. on the occasion of birth anniversary of Karmveer Bhaurao Patil (22 Sept. 2018).

Saturday, January 21, 2012

बडवे कि भडवे ?

               आज महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत असणाऱ्या विठ्ठलाच्या मूर्तीची झीज होत आहे, मूर्तीत पडलेल्या भेगात M-seal   भरल्याची धक्कादायक बाब पुढे आली. प्रक्रियेसाठी आलेल्या तज्ञाकडे चौकशी केल्यास, ही गोष्ट कोणी केली हे आजून समजले नाही. मूर्ती सांभाळणाऱ्या बडव्यांना बडवून जाब विचारायला हवा. आमचा विठ्ठल , आम्ही विठ्ठलाचे परुंतु आम्ही विठूरायाची पूजा का करू नये? हे आमच्या विठ्ठलाचे वैद्कीकरण करणारे,  विठ्ठल तुम्हाला सांभाळता येईना का रे ? धांव घाली विठू आत्तां चालू नको मंद । मज मारिती बडवे काही तरी अपराधं ।। अशी एक आर्त हाक चोखामेळ्याने अभंगाद्वारे आपल्या लेकुरवाळ्या विठुरायाला दिली होती सात- आठशे वर्षांपूर्वी. पण बडव्यांनी विठोबाला बाहेर पडू दिले नाही. संत सोयराबाईने पंढरीचे ब्राह्मणें चोख्याशी छळीले । तयालागी केलें नवल देवे ।। असे सांगत विठ्ठलासह देवांचा मोठा समूहच चोख्याच्या घरी आला असे म्हटले आहे. संत बंका त्याच्याही पुढे गेले आणि म्हणाले, बंका म्हणे ऐसा कृपाळू श्रीहरी । चोखीयाचे घरी राहे सुखे ।। संतांची, वारकऱ्यांची आभाळाएवढी श्रद्धा पाहून खरोखरच पांडुरंग घालमेला झाला असावा; पण तरीही बडव्यांचा तिढा सैल होत नव्हता. साने गुरुजींनी सत्याग्रह केला; पण तरी तो सैल झाला नाही. या सत्याग्रहानंतर कुणा एका बडव्याने विठ्ठलाच्या मूर्तीतील पंचप्राण काढून घेतले आणि एका कुपीत ठेवले असे आजही लोक सांगतात. असा हा पंढरीराया आता बडव्यांच्या नियंत्रणापासून पूर्णपणे मुक्त होतो आहे. सर्वसामान्यांचा देव असलेल्या पांडुरंगाला पुरोहितशाहीपासून मुक्त करण्याचा लढा काल-परवा विद्रोही साहित्यापर्यंत पोहोचला. यापूर्वी चंद्रभागेच्या तीरावर, विठुरायाच्या पायरीवर आणि स्वातंत्र्यसेनानी शेलारमामांच्या बेमुदत उपोषणानिमित्ताने मुंबईतल्या हुतात्मा चौकात आणि नंतर १९७३ च्या कायद्यात गाजत राहिला. विठुरायावर आमचाच हक्क आहे. इतिहासातल्या वेगवेगळ्या राजवटींनी तो मान्यही केला आहे असे बडवे आणि उत्पातांचे म्हणणे होते. एका अर्थाने देवावर मालकी कुणाची अशाच आशयाचा हा लढा होता. बडवे त्यात विजयी होत होते आणि लाखो भक्त आणि आंदोलक पराभूत होत होते. एकवीस वर्षे कायद्याचा कीस पाडत, पळवाटा शोधत, लोकशाही रचनेतील तरतुदींना आव्हान देत मुंगीच्या गतीने खटला पुढे सरकत राहिला. खटला जेवढा काळ चालेल तेवढा काळ बडव्यांची सत्ताही चालणार होती. मुंबईच्या उच्च न्यायालयाने मात्र राज्य शासनाचा कायदा वैध ठरवून बडवे व उत्पातांचे वर्चस्व संपुष्टात आणले आहे. भक्तांच्या मते त्यांची विठुमाऊलीच मोकळी झाली आहे. आता ती सहज भेटेल. तिला डोळे भरून पाहता येईल.

              स्वातंत्र्यानंतर संस्थाने जशी खालसा झाली तशी ठिकठिकाणी असलेल्या प्रमुख मंदिरांतील पुरोहितांच्या विशिष्ट घराण्यांची राजवटही खलास झाली. तिरुपती बालाजी मंदिर असेल किंवा शिर्डीचे साईबाबा मंदिर असेल तेथे शासननियुक्त विश्‍वस्थांमार्फत कारभार चालू आहे. तेथील पारंपरिक पुरोहितांनी कायद्याला फार मोठा विरोध केला नाही; पण पंढरपुरात मात्र तो झाला. पंढरपूरसाठी तयार झालेल्या खास कायद्यालाही जुमानायचे नाही असे बडव्यांनी ठरवले. १९७३ चा कायदा १९८५ मध्ये अमलात आला पण तोही अंशतःच. विठोबाच्या चरणी जमा होणारी सारी संपत्ती बडवे आणि रुक्‍मिणीमातेच्या चरणी जमा होणारी संपत्ती उत्पातांच्या मालकीची होत होती. दर्शनासाठी येणाऱ्या भक्तांच्या बाबतीत त्यांची वर्तणूक एकाधिकारशाहीची, हुकूमशाहीची होती. कुणालाच ते जुमानत नव्हते. कशालाच जबाबदार राहत नव्हते. देव आपल्या मुठीत आहे या न्यायाने वर्षानुवर्षे हा कारभार सुरू होता. शेकडो मैल वाट तुडवत विठुरायाच्या दर्शनाची आस घेऊन येणाऱ्या असंख्य वारकऱ्यांना अनेक वेळा विठोबाऐवजी बडव्यांचेच दर्शन घेऊन माघारी जावे लागायचे. काहींच्या वाट्याला शिव्या नि शाप यायचे. या साऱ्यांची चौकशी करण्यासाठी नोव्हेंबर १९६८मध्ये एक सदस्यीय नाडकर्णी समिती नेमली आणि समितीलाही हेच विदारक सत्य आढळून आले. विठुमाऊलीचे दर्शन हा श्रद्धेचा, भक्तीचा भाग नव्हे, तर तो धनशक्तीचा भाग बनवला गेला. श्रीमंत भक्तांना हवे तसे दर्शन आणि गरिबाने चंद्रभागेतच राहून हात जोडायचे अशी एक टोकाची विषमता देवाच्या दारात तयार झाली होती. मंदिरात दोन प्रकारे पैसा जमतो. एक विठुरायाच्या पायाशी आणि दुसरा व्यवस्थापन समितीच्या दानपेटीत. भक्तांनी विठुरायाच्या चरणीच दक्षिणा टाकावी यासाठी बडवे उघडपणे विविध मार्ग अवलंबतात. कारण हा पैसा त्यांच्या मालकीचा असतो.

                    अधिक पुण्य मिळवायचे असेल तर मूर्तीच्या जवळच अधिक पैसा पडायला हवा असे एक धार्मिक अर्थकारण तयार झाले होते. देवाच्या पायाला स्पर्श करणारा पैसा कितीही आला तरी त्याचा हिशेब देण्याची जबाबदारी बडव्यांवर नव्हती. बडवे श्रीमंत होत गेले आणि भक्त आपल्या मोकळ्या खिशाला दोश देत राहिले. पैसा गोळा करण्याच्या प्रश्‍नावरून बडवे आणि शासन यांच्यातच भांडणे झाली आहेत असे नव्हे तर ती बडव्या-बडव्यांमध्येही झाली आहेत. गाजली आहेत. पैसा ट्रेजरीतला असो नाही तर देवाच्या पायाजवळचा तो कलह कसा निर्माण करतो हेही विठुरायाने पाहिले. भक्त आणि बडव्यांच्या वादातून पोलिसांत आणि पुढे न्यायालयात गेलेली प्रकरणेही विठुरायाने पाहिली आहेत. एकूणच आपल्या भक्तांच्या अडवल्या जाणाऱ्या वाटाही पाहिल्या आहेत.

                     पंढरपुरातील विठोबाचे देवस्थान एकाच वेळी अनेक कलहांचे केंद्र बनवले जात होते. कलहाचा मुख्य केंद्रबिंदू अर्थकारणात आहे. शासनाने नेमलेल्या समितीने मंदिराचा विकास करायचा, शासनाचे पैसे खर्च करायचे आणि बडव्यांनी मात्र यापैकी काहीच न करता फक्त पैसा गोळा करायचा असे चित्र निर्माण झाले. गुंतवणूक शासनाची आणि विकास बडव्यांचा असा हा प्रकार होता. मंदिराच्या अवतीभोवती विविध कारणांनी तयार झालेली विषमता सामाजिक कलहाचा विषय बनली, तर पूजेवर आमचाच हक्क आहे आणि तो वंशपारंपरिक आहे या दाव्यामुळे धार्मिक कलह तयार झाला. एकाच वेळेला अनेक कलहांत अडकण्याची वेळ या तीर्थस्थानावर आली. विशेष म्हणजे सर्वसामान्य वारकरी आपला छळ विसरून हरिनामाच्या गजरात गुंग होत होता. विठोबा जाते ओढणाऱ्या जनीकडे, चिखल तुडवणाऱ्या गोरा कुंभाराकडे, कांद्याला विठाई म्हणणाऱ्या सावता माळीकडे आणि गुरे ओढणाऱ्या चोख्याकडे जातो तसा तो आपल्याकडेही येणारच अशा एका ठाम विश्‍वासामुळे असंख्य वारकरी बडव्यांच्या दंडेलीकडे दुर्लक्ष करीत होते. आता उच्च न्यायालयानेच ही दंडेली संपवली आहे. उद्या कदाचित हे बडवे सर्वोच्च न्यायालयात जातील, पुन्हा कालहरण करतील, कायद्यातील पळवाटा पुन्हा शोधतील हे ओघानेच आले. शासनानेही सर्वोच्च न्यायालयात ठामपणे भूमिका मांडावी. प्रकरण लवकरात लवकर निकाली निघावे यासाठी प्रयत्न करावा. विठोबा व त्याच्या लाडक्‍या नि कष्टकरी भक्तांची सहज भेट होईल यासाठी प्रयत्न करावेत. देवस्थानावर शासनाची सत्ता आली म्हणजे जादूच्या कांडीप्रमाणे रात्रीत चमत्कार घडेल, असे समजण्याचे कारण नाही. ज्या देवस्थानांत शासनाची राजवट आहे तेथील सर्व कारभार धुतल्या तांदळासारखा आहे, असे कुणीही म्हणत नाही. तेथील वादही न्यायालयात पोहोचले आहेत. तेथेही अनागोंदी चालू आहे. तेथेही दर्शनासाठी वेगळे अर्थकारण राबविण्यात येत आहे. बाहेरचे राजकारण मंदिराच्या गाभाऱ्यापर्यंत पोहोचले आहे. एखाद्याची राजकीय सोय म्हणून, एखादा कार्यकर्ता कुठे तरी रिचवायचा म्हणूनही देवस्थान समित्यांकडे पाहिले जाते. मंदिराचा सोपान वापरून अनेक जण सक्रिय राजकारणात येतात. धर्मस्थळाचा हा आधुनिक वापरही शासनाच्या आशीर्वादानेच चालू आहे. या सर्व पार्श्‍वभूमीवर भक्तांना दिलासा देणारी, देवदर्शनाची त्यांची आस पूर्ण करणारी एक निकोप व्यवस्था तयार करायला हवी. अन्य व्यवस्थांवरचा सामान्य माणसाचा विश्‍वास कमी होऊ लागला, की देवस्थानांसमोरची गर्दी वाढते आहे, हेही शासनाने लक्षात घ्यायला हवे. पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर म्हणजे कोट्यवधी लोकांच्या भक्तीचा एक सहज सुंदर हुंकार आहे हेही बडव्यांनी कधी तरी समजून घ्यायला  हवे. ज्याचा देव त्याच्या हवाली केला, असे आनंदाने सांगायला हवे.